Người nhân giống sâm Lai Châu, giúp nông dân thu hàng tỷ đồng/ha thành Nhà khoa học của nhà nông năm 2025

Hành trình nhân giống sâm quý ở vùng Tây Bắc

Chia sẻ với PV Báo điện tử Dân Việt, ông Tuyến cho hay: Sau khi biết mình được Hội đồng bình chọn của Trung ương Hội Nông dân Việt Nam bình chọn là 1 trong 32 Nhà khoa học của nhà nông 2025, tôi rất vui mừng và xúc động. Thành quả này sẽ là động lực tiếp sức giúp tôi tiếp tục gắn bó, kiên trì nghiên cứu phát triển cây sâm Lai Châu ở vùng Tây Bắc.

Để có được "quả ngọt" như ngày hôm nay, ít người biết, TS.Phạm Quang Tuyến đã phải trải qua hành trình hàng chục năm ngược xuôi, vất vả lăn lộn "3 cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng nghiên cứu, sản xuất) với người dân tại các tỉnh vùng Tây Bắc.

Ông Tuyến kể: Khi nhóm nghiên cứu của ông khi phân tích thành phần dược liệu của sâm Lai Châu cơ bản nhận thấy có những thành phần tương đồng với sâm Ngọc Linh, đặc biệt là hàm lượng saponin trong Sâm Lai Châu 6 tuổi trở lên rất cao, có những mẫu sâm lên đến 23 - 25% hàm lượng saponin tổng số. Đặc biệt, trong thành phần của rễ củ sâm Lai Châu có chứa Majonoside-R2 (MR-2), đây là hợp chất quý giá đặc trưng chỉ có ở sâm của Việt Nam.

Dù ở ngay cạnh "kho vàng", nơi sở hữu giống sâm quý như thế nhưng nhiều đời nay, người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số ở đây chỉ biết khai thác bán rẻ cho các thương lái Trung Quốc đến mức cạn kiệt nhưng cuộc sống vẫn rất khó khăn, thiếu đói.

Hơn nữa, sâm Lai Châu là loài cây trồng mới được đưa vào nghiên cứu trong mấy năm gần đây, nên các quy trình kỹ thuật trồng, chăm sóc, bảo quản, thu hái... hầu như chưa có, dẫn tới nhiều trở ngại trong quá trình phát triển.

Thời gian thu hoạch dài (trên 6 năm) nên một số doanh nghiệp chưa mặn mà với việc trồng sâm. Ngoài ra, một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay đối với việc phát triển sâm là khâu quản lý bảo vệ tốn kém, đặc biệt trong thời gian chuẩn bị thu hoạch, góp phần làm tăng giá thành sản phẩm.

Theo ông Tuyến, để khôi phục và bảo tồn nguồn gen sâm Lai Châu, ông đã vận động người dân thay đổi tư duy từ khai thác sang ươm giống. Tuy nhiên, để thuyết phục được các hộ vùng đồng bào dân tộc thiểu số trồng sâm theo quy trình mới không hề dễ dàng.

"Khoảng những năm 2010 đến 2014, khi tiếp cận các khu rừng tự nhiên ở Mường Tè (Lai Châu),chúng tôi phát hiện có nhiều hộ dân lấy cây, hạt giống sâm từ rừng về vườn nhà trồng nhưng đều thất bại. Do sâm ở rừng có sự chọn lọc tự nhiên rất khắc nghiệt, cây nào khoẻ mới tồn tại được nhưng khi đưa về vườn nhà, bà con chăm sóc không đúng kỹ thuật nên đều bị thối củ hoặc mắc bệnh chết nhiều", ông Tuyến nhớ lại.

Ông Tuyến kể, khi bắt tay vào đồng hành "3 cùng" trồng sâm với người dân, ông cũng phải đương đầu với rất nhiều thách thức. Mấy năm đầu, ông hướng dẫn bà con dân tộc La Hủ, Dao ở Mường Tè ươm, trồng sâm theo ruộng bậc thang, luống xuôi dốc nhưng đều gặp thất bại. Bởi, vào các tháng mưa bão, lượng mưa ở đây rất lớn, các diện tích trồng sâm bị cuốn trôi, hư hỏng hết.

Sau nhiều lần thất bại, ông Tuyến đã rút ra bài học và nghiên cứu ra phương pháp làm luống “hình xiên,” kết hợp giữa luống xuôi dốc và theo đường đồng mức, giúp cây không bị trôi củ và thoát nước tốt hơn, tạo ra mô hình bền vững. Đồng thời, ươm giống bằng khay. Toàn bộ vườn ươm, trồng đều được che lưới và lắp đặt hệ thống tưới hiện đại ngay dưới tán rừng tự nhiên cho hiệu quả rất tích cực.

Người trồng sâm thu về hàng chục tỷ đồng/ha

Sau khi thực hiện thành công mô hình bảo tồn sâm Lai Châu, đến năm 2020, ông Tuyến cùng các cộng sự thuộc Viện Nghiên cứu Lâm sinh - Viện Khoa học lâm nghiệp Việt Nam đề xuất và được giao thực hiện đề tài khoa học cấp nhà nước: "Xây dựng quy trình nhân giống và trồng sâm Lai Châu ở vùng Tây Bắc".

Theo đó, nhóm nghiên cứu của ông Tuyến cũng đã xây dựng được vườn giống gốc (trong đó có 500 cây kế thừa và 500 cây bổ sung) để xây dựng vườn giống từ 5 tuổi trở lên, hàm lượng saponin tổng số trong các cây mẹ đạt TCCS (10%) và vượt trên 15% so với trung bình. Mô tả hình thái phân biệt và xác định được một mẫu giống sâm Lai Châu có khả năng phát triển thành giống.

Nhóm cũng xây dựng được quy trình nuôi cấy mô. Sâm Lai Châu có thể duy trì sự sống ở nơi có nhiệt độ bình quân các tháng trong năm khoảng 10 - 23 độ C, nhiệt độ thích hợp 13 – 20 độ C; Lượng mưa trung bình năm 1.700 mm – 2.600 mm; Độ cao từ 1.400 - 2.400 m so với mực nước biển.

Đối với việc gây trồng sâm Lai Châu nên lựa chọn đất tơi xốp giàu dinh dưỡng, nhiều mùn. Sinh trưởng của cây sâm Lai Châu trồng dưới điều kiện che sáng và mật độ khác nhau, sau 15 tháng sinh trưởng đường kính thân ở mức độ che sáng 70 - 75% là tốt nhất.

Cây trồng sau 15 tháng tuổi ở đai cao >1.500m sinh trưởng và phát triển tốt hơn hẳn so với đai cao < 1.200m. Trong sản xuất hạn chế trồng SLC ở đai cao < 1.200m. Độ tàn che có ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ sống, chỉ tiêu sinh trưởng của cây. Cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt với độ tán che từ 0,7 - 0,9m.

Đặc biệt, trong năm 2024, dù thời tiết khắc nghiệt, nhiều vườn sâm bị hư hỏng, thiệt hại nặng nhưng các vườn sâm tại bản Xin Chải, xã Giang Ma, huyện Tam Đường và bản Pá Hạ, xã Pa Vệ Sủ, huyện Mường Tè - nơi ông Tuyến và Viện Nghiên cứu Lâm sinh đang hỗ trợ kỹ thuật, trồng sâm thử nghiệm sâm Lai Châu vẫn phát triển bình thường.

"Đến nay, đề tài khoa học của chúng tôi đã thành công và cho kết quả rất tích cực. Nổi bật trong đó là áp dụng quy trình nhân giống sâm Lai Châu với quy mô hàng loạt đạt tỷ lệ sống lên đến trên 90% góp phần nâng cao năng suất cây dược liệu quý này đạt đến ngưỡng 3 tấn/ha. Nếu tính giá thị trường hiện tại khoảng hơn 20 triệu đồng/kg, mỗi ha sâm sẽ giúp người trồng thu về hàng chục tỷ đồng.

Kết quả này mở ra hướng đi mới cho tỉnh Lai Châu nói riêng và các tỉnh vùng Tây Bắc nói riêng trong việc phát triển, mở rộng, tăng diện tích và đầu tư vào chế biến, gia tăng giá trị cho cây sâm Lai Châu", ông Tuyến khẳng định.

UBND tỉnh Lai Châu đã ban hành Kế hoạch phát triển Sâm Lai Châu giai đoạn 2022 - 2030 và định hướng đến năm 2045. Trong đó, mục tiêu cụ thể đến năm 2030, tỉnh Lai Châu xác định bảo tồn nguồn gen cây sâm Lai Châu có phân bổ trong tự nhiên với diện tích khoảng 100ha. Hình thành vùng nguyên liệu trồng sâm tập trung tại những nơi có điều kiện sinh thái phù hợp với quy mô diện tích trồng sâm toàn tỉnh trên 3.000ha...

Ông Tuyến khẳng định: Diện tích trồng sâm của Lai Châu hiện đạt gần 90ha, nhưng sản lượng vẫn còn hạn chế, do phải mất đến 5 năm mới có thể thu hoạch. Diện tích trồng chủ yếu do doanh nghiệp đầu tư, trong khi đồng bào dân tộc thiểu số gặp khó khăn về kỹ thuật và nhận thức.

Tuy nhiên, nếu các đơn vị và người dân thực hiện đúng kỹ thuật, từ 1 ha vườn giống ban đầu có thể mở rộng lên 10 - 15 ha/năm và sản lượng 1 ha có thể đạt 2 - 3 tấn/ha sau 5 năm.

"Từ đề tài khoa học của chúng tôi đã tiếp sức cho các nhà vườn, các hợp tác xã, địa phương tích cực mở rộng diện tích trồng sâm Lai Châu. Thông qua đó giúp tạo công ăn việc làm ổn định cho hàng trăm lao động ở địa phương", ông Tuyến tiết lộ thêm.

Áp dụng công nghệ để hạ giá thành sản xuất

Trao đổi với chúng tôi, ông Tuyến cho rằng: Để ngành sâm của Việt Nam phát triển bền vững, chúng ta cần áp dụng cách làm của Hàn Quốc: Thứ nhất là trồng sâm trong rừng tự nhiên có lưới che. Theo đó, người trồng gieo hạt giống/cây giống vào khay và trồng theo luống “hình xiên,” kết hợp giữa luống xuôi dốc và theo đường đồng mức. Hình thức này sẽ giúp tăng tỷ lệ sống của sâm lên đến trên 90% mà vẫn đảm bảo chất lượng cao nhất.

Thứ hai là trồng ở những ruộng sâm tập trung áp dụng công nghệ nhà lưới có thể thu hoạch sản lượng lớn, quy mô công nghiệp để đưa vào làm nguyên liệu phục vụ ngành chế biến thực phẩm, mỹ phẩm....

Theo giá thị trường hiện nay, mỗi kg sâm Lai Châu 5 năm tuổi có giá khoảng trên 20 triệu đồng/kg. Do giá cao nên chỉ có các gia đình có điều kiện, các đại gia mới có cơ hội được sử dụng.

"Chúng ta nên khuyến khích người dân, doanh nghiệp áp dụng cả 2 phương pháp trên và đẩy mạnh chế biến sâu để đa dạng hoá sản phẩm, hạ giá thành giúp mọi người đều có cơ hội tiếp cận, sử dụng sâm Lai Châu", ông Tuyến kiến nghị.

Ông Tuyến cũng kiến nghị các tỉnh, thành cần có chính sách ưu tiên đào tạo nguồn nhân lực trẻ cao tại địa phương nhằm cung cấp lực lượng lao động có tay nghề cao để phục vụ việc ươm giống và trồng sâm Lai Châu ngày càng bài bản và chuyên nghiệp hơn.

×