Di dời, tái định cư và khoảng trống đời sống

Khi căn nhà không chỉ là… nhà

Đồ đạc được đóng gói nhanh chóng, gọn gàng, giống như bất kỳ cuộc chuyển nhà nào khác. Nhưng không khí thì khác. Mẹ anh ngồi lặng một góc, nói bà không muốn tự tay đập đi ngôi nhà của mình. “Nếu phải đi, tôi chỉ muốn để người khác làm”. Câu nói đủ để hiểu rằng có những giá trị không dễ lượng hóa trong cơ chế bồi thường hiện hành. Một ngôi nhà có thể thay thế, nhưng một nơi chốn thì không dễ được thay thế trong thời gian ngắn.

Đôi khi mỗi người rời đi không chỉ là một căn nhà, mà là một phần đời sống của chính mình.

Khi bị thu hồi đất, người dân được bù đắp bằng tiền, bằng chỗ ở mới. Điều đó đúng, nhưng có lẽ vẫn cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Bởi thứ rời đi không chỉ là một tài sản, mà là một đời sống: Hàng xóm quen, con đường quen, góc chợ quen, những mối quan hệ nâng đỡ cuộc sống thường ngày. Những yếu tố này khó thể đo đếm bằng tiền nên chưa được phản ánh đầy đủ trong cơ chế bồi thường.

Phát triển luôn đi cùng với sự thay đổi. Quá trình đô thị hóa lớn lên từng ngày, mở rộng không gian sống, kết nối những con đường mới. Đó là một quá trình cần thiết. Nhưng mỗi thay đổi cũng mang theo những dịch chuyển trong đời sống của một bộ phận người dân, không chỉ ở tài sản mà còn ở cách con người gắn bó với một nơi chốn cũ.

Phía sau những bức tường được dỡ đi, đôi khi vẫn còn lại một phần đời sống chưa kịp mang theo. Có những lần chuyển đi nhanh, khi con người chưa kịp điều chỉnh lại nhịp sống quen thuộc của mình. Không ít gia đình, sau khi rời đi, không còn là hàng xóm của nhau nữa. Họ tản ra, mỗi người một nơi, mỗi người một nhịp sống khác. Những người hàng xóm gặp nhau, trao đổi dăm ba câu chuyện, những giúp đỡ giản dị kiểu “tối lửa tắt đèn có nhau” rồi cũng lùi lại, thành ký ức.

Những gì không thể đo đếm thường không biến mất, mà chỉ chuyển thành những khoảng lặng trong đời sống sau đó. Một chính sách hiệu quả không chỉ được nhìn ở tốc độ thực hiện, mà còn ở khả năng đồng hành để người dân từng bước ổn định và thích nghi với cuộc sống mới sau di dời.

Cuộc sống hậu di dời

Pháp luật về thu hồi đất hiện nay, nhìn một cách tổng thể, đã có nhiều thay đổi theo hướng hoàn thiện hơn. Cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ngày càng rõ ràng, minh bạch hơn trước, đồng thời chú trọng nhiều hơn tới việc bảo đảm quyền lợi vật chất của người dân khi phải di dời. Gần đây, một số chính sách mới cũng cho thấy nỗ lực giảm bớt phần nào những áp lực mà người dân phải đối mặt trong quá trình chuyển nơi ở.

Chẳng hạn, khoản 4 Điều 7 Nghị quyết 258/2025/QH15 của Quốc hội cho phép thành phố Hà Nội quyết định mức bồi thường cao gấp 2 lần mức thông thường đối với các dự án trọng điểm cần triển khai ngay. Hay tại Điều 6 Nghị quyết 69/2026/NQ-HĐND của thành phố Hà Nội, các chủ sở hữu nhà ở, người sử dụng đất thuộc diện cải tạo, chỉnh trang đô thị mà không được mua nhà tái định cư vẫn có thể được mua nhà ở xã hội mà không phải bốc thăm, đồng thời không phải đáp ứng điều kiện về nhà ở hay thu nhập như thông thường.

Những điều chỉnh này cho thấy chính sách thu hồi đất và tái định cư đang dần được tiếp cận theo hướng linh hoạt, mềm hơn và quan tâm nhiều hơn tới nhu cầu ổn định đời sống thực tế của người dân sau di dời.

Trong bối cảnh đó, có thể tiếp tục đặt ra một hướng hoàn thiện: Làm thế nào để các chính sách không chỉ đáp ứng tốt về mặt tài sản, mà còn quan tâm đầy đủ hơn đến khía cạnh đời sống. Bởi thực tế cho thấy, một căn nhà có thể được thay thế trong thời gian ngắn, nhưng cảm giác thuộc về hay sự gắn kết cộng đồng thường cần nhiều thời gian để hình thành.

Người dân có thể có nơi ở mới hơn, nhưng việc thích nghi với môi trường sống mới là một quá trình không phải lúc nào cũng diễn ra ngay lập tức. Họ có nhà mới, nhưng chưa hẳn sẽ có đời sống mới. Khoảng cách giữa hai điều đó chính là phần khó nhất của tái định cư. Vấn đề không nằm ở việc bồi thường đúng hay đủ, mà ở việc liệu chính sách đã bao quát hết các khía cạnh của đời sống sau di dời hay chưa.

Hiện nay, pháp luật đã có các quy định về tuyên truyền, vận động và đối thoại với người dân trong quá trình kiểm đếm đất đai, thu hồi đất nhằm tạo sự đồng thuận cho việc bàn giao mặt bằng. Tuy nhiên, các hoạt động này chủ yếu mang tính thông tin, giải thích và hỗ trợ quá trình triển khai, trong khi việc hỗ trợ người dân thích nghi về mặt tâm lý – xã hội sau khi di dời và tái định cư vẫn chưa được thiết kế như một cấu phần chuyên biệt.

Trong các chuẩn mực quốc tế, tái định cư thường được tiếp cận như một quá trình hỗ trợ toàn diện, không chỉ dừng lại ở việc “đền bù và bố trí chỗ ở”. Kinh nghiệm từ Hàn Quốc, Hoa Kỳ hay Trung Quốc cho thấy, bên cạnh hạ tầng và nhà ở, trong nhiều trường hợp, các yếu tố hỗ trợ người dân thích nghi, tái kết nối và từng bước ổn định đời sống mới cũng được quan tâm ở những mức độ khác nhau. Cách tiếp cận này gợi mở rằng, tái định cư không chỉ là quy trình tạo mặt bằng của một dự án, mà còn là điểm khởi đầu của một giai đoạn sống mới.

Từ góc độ đó, có thể cân nhắc bổ sung thêm những giải pháp mang tính hỗ trợ trong quá trình thực hiện chính sách. Chẳng hạn như việc tổ chức các hình thức hỗ trợ tâm lý - xã hội cho người dân trước và sau khi di dời, như tư vấn, cung cấp thông tin hoặc tạo các kênh kết nối cộng đồng tại nơi ở mới; bố trí tái định cư theo hướng hạn chế việc phân tán các nhóm dân cư vốn quen biết nhau; mở rộng thêm các trường hợp người thu hồi đất được tái định cư tại chỗ. Những nội dung này có thể được nghiên cứu, cụ thể hóa dần trong hệ thống quy định pháp luật để việc triển khai được đồng bộ và hiệu quả hơn.

Mặt khác, có thể nghiên cứu mở rộng các trường hợp người bị thu hồi đất được tái định cư tại chỗ - tức là tiếp tục sinh sống ngay trên địa bàn quen thuộc, trừ trường hợp bất khả kháng. Cách tiếp cận này không chỉ giúp người dân hạn chế xáo trộn về sinh kế, quan hệ xã hội, mà còn giữ được các cấu trúc cộng đồng sẵn có, từ đó tạo điều kiện để họ ổn định đời sống nhanh hơn sau khi di dời. Những cách tiếp cận này góp phần giúp việc triển khai chính sách đầy đủ hơn ở góc độ đời sống của người dân.

Gia đình người bạn tôi cuối cùng vẫn chuyển đi, như nhiều gia đình khác. Mọi thứ diễn ra đúng quy định, đúng tiến độ. Chỉ có những giọt nước mắt là không nằm trong kế hoạch. Có lẽ, đó là phần chưa dễ lượng hóa - dù lại là phần ở lại lâu nhất trong đời sống của những người phải rời đi.

×