Nơi “cổng trời” Nghệ An có giống vật nuôi cực quý, từng được ví là "đôi chân" của người Mông

Lên “cổng trời” ở Nghệ An tìm loài ngựa thuần chủng của địa phương

Xã Mường Lống, tỉnh Nghệ An nằm trọn trong thung lũng trên đỉnh núi cao gần 1.485m, thuộc dãy Trường Sơn hùng vĩ. Nơi đây được ví như “cổng trời” ở miền Tây xứ Nghệ. Để đến được xã Mường Lống, phải vượt qua con đường núi uốn lượn như sợi chỉ vắt ngang lưng trời. Càng lên cao, rừng càng dày, không gian mở ra hoang sơ.

Tên gọi Mường Lống bắt nguồn từ tiếng Thái “Lống Tang”, nghĩa là “lạc đường”. Xưa kia, khi rừng núi còn bạt ngàn, đường mòn chằng chịt, chỉ một sơ sẩy là người đi rừng có thể lạc giữa đại ngàn.

Ở Mường Lống, chỉ trong một ngày có thể cảm nhận đủ bốn mùa: sáng se lạnh như cuối đông, trưa nắng dịu như hạ, chiều đến như gợi thu về, tối sương lạnh len qua từng mái nhà gỗ. Người ta gọi Mường Lống là “Sa Pa của xứ Nghệ”.

Trước đây, khi giao thông còn cách trở, phương tiện cơ giới chưa xuất hiện, ngựa Mường Lống chính là “đôi chân” của đồng bào Mông, gắn bó mật thiết với đời sống sinh tồn trên rẻo cao biên giới.

Ông Và Nhìa Tu (SN 1962, trú bản Mường Lống 1) là người có hơn nửa đời gắn bó với giống ngựa bản địa. “Ngày xưa, người dân muốn lên rẫy, vào rừng hay sang bản thăm người thân thì chỉ trông vào con ngựa. Lúa ngô, mùa màng đều đưa ngựa thồ về. Vì thế, mỗi gia đình người Mông khi ấy đều nuôi vài ba con ngựa. Có ngựa mới làm ăn được, mới sống nổi trên núi cao”.

Khi kinh tế phát triển, đường giao thông được mở, xe máy, xe cải tiến lên tận bản, dần thay thế sức kéo của ngựa. Vì thế, những con ngựa không còn được trọng dụng. Người nuôi ngựa cũng vất vả, bán không được giá. Tuy nhiên, nhiều gia đình vẫn giữ lại một con ngựa phần vì thương, nhớ đến thời gian mà nó đã cùng dân bản vượt qua gian khó.

Ông Và Bá Chư (SN 1969, trú tại bản Mường Lống 1) được xem là hộ nuôi ngựa nhiều nhất vùng với hơn 20 con ngựa. Ông Chư chia sẻ: “Giống ngựa Mường Lống này có từ thuở lập bản. Tổ tiên người Mông thuần dưỡng qua nhiều thế hệ. Vì thế, giữ ngựa cũng là giữ lại truyền thống của ông cha”.

Những năm gần đây, khí hậu biến đổi, rét đậm rét hại kéo dài khiến việc chăn nuôi càng khó khăn. Loài ngựa thuần chủng này từng hiện diện ở hầu khắp các bản, nay toàn xã Mường Lống chỉ còn khoảng 30 đến 40 con ngựa.

Đưa ngựa vào phục vụ du khách, hướng đi mới để ngựa Mường Lống tung vó trở lại

Câu chuyện bảo tồn giống ngựa bản địa vẫn luôn là nỗi trăn trở chung của người dân, chính quyền địa phương và các ngành chức năng. Ai cũng mong gìn giữ bản sắc gắn với vó ngựa núi rừng, nhưng nỗi lo vẫn hiện hữu khi số lượng đàn ngày một thưa vắng.

Ông Lầu Bá Chò - Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lống cho biết, ngựa Mường Lống có khả năng thích nghi rất tốt với khí hậu lạnh, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của vùng núi cao trên 1.300m, ít bệnh tật, phù hợp với phương thức chăn nuôi truyền thống của đồng bào Mông. Tuy nhiên, do giá trị kinh tế chưa cao, việc nuôi ngựa dần bị bỏ quên.

Trước đây, ngựa là tài sản lớn của người dân. Nay nhu cầu vận chuyển thay đổi, nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ mất giống ngựa bản địa là rất rõ. Việc đưa ngựa vào hoạt động du lịch cộng đồng đã được tính đến như một hướng đi mới.

Hiện, Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ Nghệ An đang phối hợp với Viện Chăn nuôi triển khai các hoạt động bảo tồn nguồn gen quý hiếm của giống ngựa vùng cao này. Trọng tâm là đánh giá đặc điểm ngoại hình, khả năng sinh trưởng, sức chống chịu; đồng thời hỗ trợ kinh phí nhằm hạn chế tình trạng giết mổ, buôn bán tự phát.

Ngựa Mường Lống cao khoảng 1m đến 1,3m, nặng gần 200kg, chịu lạnh tốt, lông mượt, dáng khỏe. Về lâu dài, nếu gắn với du lịch trải nghiệm, chụp ảnh, quay phim, cưỡi ngựa, đây là lợi thế rất riêng. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Mường Lống, bảo tồn giống ngựa không chỉ để giữ nguồn gen quý, mà còn là cách gìn giữ đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào Mông.

Khi những giá trị truyền thống được kết nối với hướng đi mới như du lịch cộng đồng, Mường Lống hoàn toàn có thể trở thành điểm đến độc đáo của vùng Tây Nghệ An. Năm Bính Ngọ 2026, người dân cũng rất hi vọng nhìn thấy hình ảnh ngựa Mường Lống tung vó trên những nẻo đường chở khách du lịch, giúp người dân phát triển kinh tế.

×