Nông nghiệp hữu cơ: Vì sao hơn 80% mô hình thất bại, đuối sức?

Việt Nam nằm trong nhóm 10 nước có diện tích nông nghiệp hữu cơ lớn nhất châu Á, đứng thứ 3 ASEAN và thứ 7 châu Á. Xuất khẩu nông sản hữu cơ bình quân khoảng 335 triệu đô la Mỹ/năm, tới hơn 180 thị trường, với hơn 17.000 nhà sản xuất và hàng trăm cơ sở chế biến, xuất khẩu tham gia. Nhìn trên số liệu, bức tranh về nông nghiệp hữu cơ rất ấn tượng, nhưng nếu đi sâu vào các mô hình cụ thể ở địa phương, dễ thấy một thực tế trái ngược: rất nhiều dự án rau hữu cơ, gạo hữu cơ, trái cây hữu cơ “chết yểu” sau 2–3 vụ; nhiều hợp tác xã phải âm thầm quay lại canh tác truyền thống hoặc “hữu cơ nửa vời”. Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến thực tế này?

Làm hữu cơ nhưng bán như… nông sản thường

Về nguyên tắc kinh tế, sản phẩm hữu cơ chỉ bền vững khi giá bán cao hơn chi phí tăng thêm. Trên thế giới, chênh lệch giá hữu cơ thường từ 20–50% so với sản phẩm thông thường, nhờ lớp khách hàng sẵn sàng trả thêm cho độ an toàn và tính bền vững.

Ở Việt Nam, “mắt xích thị trường” lại chính là điểm nghẽn. Phần lớn vùng hữu cơ nhỏ lẻ không gắn chặt với chuỗi phân phối chuyên biệt, chủ yếu bán qua chợ, vài cửa hàng hoặc thương lái. Khi sức mua suy giảm, cạnh tranh từ hàng “na ná hữu cơ” nhưng không chứng nhận, nông dân buộc phải bán ngang giá hoặc chỉ nhỉnh hơn chút ít so với nông sản thường. Nhiều nơi, sản phẩm hữu cơ rốt cuộc phải “trộn chung” với hàng đại trà, đánh mất luôn giá trị tăng thêm. Trong khi đó, chi phí hữu cơ lại cao hơn (phân, chế phẩm sinh học, công lao động, ghi chép), khiến biên lợi nhuận ròng của nông dân thậm chí thấp hơn canh tác truyền thống. Không khó hiểu khi sau vài vụ, người sản xuất mất kiên nhẫn.

Chưa kể, để được gọi là “hữu cơ”, người sản xuất phải đáp ứng các tiêu chuẩn rất chặt chẽ: từ đất, nước, giống, phân bón, thuốc đến quy trình canh tác, thu hoạch, sơ chế. Bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041 và Nghị định 109/2018/NĐ-CP yêu cầu hệ thống ghi chép, kiểm soát, giám sát tương đối phức tạp – điều vượt quá khả năng quản trị của đa số hộ nhỏ nếu không có hợp tác xã và doanh nghiệp đứng ra tổ chức. Với các chứng nhận hữu cơ quốc tế (EU Organic, USDA Organic…), chi phí đánh giá, lấy mẫu, tư vấn càng cao. Nghiên cứu của FAO và nhiều tổ chức cho thấy chi phí chứng nhận và duy trì hệ thống kiểm soát nội bộ là rào cản lớn với nông dân quy mô nhỏ, thậm chí trở thành “hàng rào vô hình” chặn họ tiếp cận thị trường cao cấp.

Ở nhiều mô hình “trình diễn”, giai đoạn đầu có dự án hoặc ngân sách địa phương hỗ trợ: thuê đơn vị chứng nhận, tập huấn, một phần vật tư. Nhưng khi dự án kết thúc, nguồn lực bị cắt, nông dân phải tự gánh chi phí duy trì tiêu chuẩn. Không ít hợp tác xã thừa nhận: “Giữ đúng chuẩn thì lỗ, từ bỏ chuẩn thì mất thương hiệu” – và cuối cùng chọn cách thu hẹp hoặc dừng hẳn mô hình hữu cơ.

Năng suất giảm, kỹ thuật khó, dịch vụ hỗ trợ mỏng

Chuyển sang hữu cơ không chỉ là thay phân hóa học bằng phân hữu cơ. Đó là cả một hệ thống canh tác khác: quản lý đa dạng sinh học, phòng trừ sâu bệnh sinh học, luân canh, xen canh, che phủ đất… Nhiều nghiên cứu chỉ ra trong vài năm đầu chuyển đổi, năng suất hữu cơ thường thấp hơn 15–30% so với canh tác thông thường, nhất là với rau và cây ngắn ngày.

Trong khi đó đội ngũ khuyến nông nhiều nơi quen với mô hình “thâm canh hóa học”, chưa có đủ kinh nghiệm thực hành hữu cơ để tư vấn sâu. Dịch vụ hỗ trợ (cung ứng phân, chế phẩm, tư vấn kỹ thuật đồng bộ) mới chỉ xuất hiện lẻ tẻ, chủ yếu ở vùng ven đô hoặc nơi có doanh nghiệp dẫn dắt. Lực lượng lao động nông thôn đang già hóa nhanh; lao động trẻ có khả năng tiếp cận kỹ thuật mới, công nghệ số, truy xuất nguồn gốc lại… rời ruộng lên thành phố.

Thiếu dịch vụ kỹ thuật, thiếu nhân lực trẻ, nông dân dễ rơi vào vòng xoáy: năng suất thấp – sâu bệnh khó kiểm soát – tăng chi phí – thất vọng với mô hình – quay lại cách làm cũ.

Quyết định 885/QĐ-TTg (2020) về phát triển nông nghiệp hữu cơ đặt mục tiêu đến 2030, diện tích hữu cơ đạt 2,5–3% tổng diện tích đất nông nghiệp, gắn với chế biến và du lịch sinh thái. Tuy nhiên, đến nay cấu trúc chuỗi giá trị vẫn là “điểm yếu chí tử”. Phần lớn mô hình hữu cơ vẫn mang tính đơn lẻ, chưa hình thành vùng nguyên liệu đủ lớn, chưa có doanh nghiệp chế biến – phân phối đóng vai trò “đầu kéo”.

Liên kết nông dân – hợp tác xã – doanh nghiệp lỏng lẻo, hoặc phụ thuộc vào một người thu mua duy nhất. Khi doanh nghiệp gặp khó trong tiêu thụ hoặc thay đổi chiến lược, cả vùng hữu cơ dễ rơi vào khủng hoảng đầu ra – và mô hình sụp đổ theo. Ở góc độ kinh tế, vấn đề không nằm ở “kỹ thuật hữu cơ” mà ở chỗ chúng ta mới hữu cơ hóa khâu sản xuất, chưa hữu cơ hóa cả chuỗi giá trị từ logistics lạnh, đóng gói, truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, marketing, xây dựng thương hiệu vùng. Hệ quả là chi phí lưu thông cao, khó đạt quy mô đủ lớn để cạnh tranh.

Nông nghiệp nói chung vốn đã rủi ro; nông nghiệp hữu cơ còn chịu rủi ro kép: rủi ro khí hậu, dịch bệnh giống nông nghiệp thường, cộng thêm rủi ro thị trường (hẹp hơn, yêu cầu khắt khe hơn) và rủi ro chứng nhận. Trong 2–3 năm chuyển đổi, nông dân thường phải chấp nhận năng suất thấp hơn, chi phí cao hơn, nhưng chưa bán được giá hữu cơ thực sự. Đây là giai đoạn “đốt tiền” mà nếu không có tín dụng ưu đãi, bảo hiểm nông nghiệp, hoặc chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp, hộ nhỏ rất khó trụ. Các nghiên cứu gần đây về nông hộ châu Á đều ghi nhận: thiếu sản phẩm tài chính phù hợp là nguyên nhân quan trọng khiến nông dân không duy trì mô hình hữu cơ lâu dài, dù ban đầu khá hào hứng.

Ở Việt Nam, chính sách tín dụng và bảo hiểm hiện mới dừng ở mức chung cho nông nghiệp, chưa thiết kế riêng cho chuỗi giá trị hữu cơ với đặc thù chuyển đổi dài, chi phí quản trị cao.

Từ “trào lưu hữu cơ” sang “nền nông nghiệp sinh thái có tính toán kinh tế”

Từ góc nhìn chuyên gia kinh tế nông nghiệp, có thể rút ra ba gợi ý để giảm tỷ lệ “chết yểu” của các mô hình hữu cơ:

Một là, đi từ thị trường và doanh nghiệp, không bắt đầu từ phong trào mô hình. Thay vì mỗi huyện vài ha “rau hữu cơ trình diễn”, nên chọn một số sản phẩm chủ lực (gạo, cà phê, chè, trái cây, rau) và thiết kế chuỗi hữu cơ hoàn chỉnh: thị trường mục tiêu, tiêu chuẩn, doanh nghiệp dẫn dắt, hợp tác xã tổ chức sản xuất, dịch vụ logistics – truy xuất – marketing đi kèm.

Hai là, chuyển hỗ trợ từ “đầu vào nhỏ lẻ” sang “gói hỗ trợ giai đoạn chuyển đổi”. Nhà nước cần gói tín dụng ưu đãi 2–3 năm, bảo hiểm nông nghiệp và hỗ trợ một phần chi phí chứng nhận cho vùng hữu cơ được quy hoạch, kèm điều kiện rõ ràng về liên kết chuỗi. Mục tiêu là giúp nông dân “sống sót” qua giai đoạn chuyển đổi – khi rủi ro cao nhất.

Ba là, mở rộng khái niệm: từ “hữu cơ thuần túy” sang “nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn”. Không phải vùng nào cũng đủ điều kiện làm hữu cơ 100%. Với nhiều địa phương, giảm hóa chất, tăng sử dụng phân hữu cơ, tái sử dụng phụ phẩm, kết hợp chăn nuôi – trồng trọt – năng lượng sinh học có thể mang lại hiệu quả kinh tế – môi trường gần tương đương, với chi phí chứng nhận và rủi ro thấp hơn. Khi đó, hữu cơ là “đỉnh cao” cho một số phân khúc, còn toàn bộ nền nông nghiệp đi theo hướng sinh thái, tuần hoàn.

Nói cách khác, 80% mô hình hữu cơ thất bại không phải vì nông nghiệp hữu cơ là một “giấc mơ sai lầm”, mà vì chúng ta đang triển khai nó như một trào lưu kỹ thuật, chưa như một chiến lược kinh tế – thị trường với đầy đủ điều kiện về thể chế, tài chính và tổ chức chuỗi. Khi những “lỗ hổng” này được lấp đầy, nông nghiệp hữu cơ sẽ không còn là phong trào lên – xuống theo dự án, mà có thể trở thành một trụ cột bền vững giúp nông dân tăng thu nhập, nâng vị thế thương hiệu nông sản Việt trên bản đồ thế giới.

×