Nông thôn trong nền VHNT đương đại: Đừng "thực dụng hoá" âm nhạc đề tài nông thôn (Bài 8)

Những tín hiệu mừng hiếm hoi từ Phương Mỹ Chi, Phan Mạnh Quỳnh

Những năm gần đây, đời sống âm nhạc Việt Nam trở nên sôi động hơn bao giờ hết, khi các dòng nhạc ngày một đa dạng, hoạt động biểu diễn bùng nổ, khởi sắc. Thế nhưng, trong bức tranh nhiều màu sắc ấy, một mảng đề tài từng rất quen thuộc và giàu giá trị lại đang dần trở nên vắng bóng: những ca khúc viết về nông thôn, về người nông dân và đời sống làng quê.

Không khó để nhận thấy, phần lớn các sáng tác của lớp nhạc sĩ trẻ hiện nay tập trung vào chủ đề tình yêu đôi lứa, những cảm xúc cá nhân, tâm trạng tuổi trẻ, bởi đó là đối tượng khán giả đông đảo và trung thành nhất trên mạng xã hội, các nền tảng nghe nhạc trực tuyến cũng như truyền thông đại chúng. Trong khi đó, đời sống nông thôn, với những nhịp điệu chậm rãi, bền bỉ và giàu chiều sâu văn hóa - dường như không còn là “vùng đất màu mỡ” cho các sản phẩm âm nhạc mang tính thị trường.

Trong nhiều không gian sinh hoạt văn hóa hiện nay, người nông dân vẫn nghe và thuộc lòng những ca khúc quen thuộc của các thế hệ trước như Hát về cây lúa hôm nay, Người đi xây hồ Kẻ Gỗ, Bài ca năm tấn, Tình cây và đất, Làng quan họ quê tôi, Mùa xuân làng lúa, làng hoa… Một phần bởi những bài hát ấy đã đạt đến độ mẫu mực cả về giai điệu lẫn ca từ, thấm sâu vào đời sống tinh thần của nhiều thế hệ, “ăn vào máu thịt” người nghe. Phần khác, cũng bởi những ca khúc mới về đề tài này chưa thực sự nhiều, hoặc nếu có, chưa đủ hay, chưa đủ sức lan tỏa, và đặc biệt là chưa được các phương tiện thông tin đại chúng quan tâm giới thiệu, quảng bá một cách bài bản.

Năm 2010, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tổ chức tôn vinh các bài hát hay và vận động sáng tác ca khúc mới về nông nghiệp, nông dân, nông thôn. 20 ca khúc số phiếu cao nhất được tôn vinh và trao giải cũng đa phần là những sáng tác ra đời từ thế kỷ trước.

Thế nhưng, trong bức tranh còn nhiều khoảng trống ấy, vẫn xuất hiện những tín hiệu tích cực, những nỗ lực làm mới đề tài nông nghiệp, nông thôn bằng ngôn ngữ và cảm quan của thời đại. Ca khúc Vườn nhà của Phan Mạnh Quỳnh là một ví dụ. Bài hát khai thác bối cảnh miền quê, khắc họa hình ảnh người nông dân tảo tần, lặng lẽ vun trồng cho khu vườn trĩu quả, được đông đảo người yêu nhạc đón nhận.

Nam nhạc sĩ cho biết, dù đây là lần đầu anh trực tiếp viết về chủ đề này, nhưng hình ảnh người nông dân đã được ấp ủ trong anh từ rất lâu. "Nhiều khi phải cần một lời đề nghị mang tính thời điểm, có giới hạn về thời gian, thì mình mới có động lực viết và hoàn thành một ca khúc. Mọi thứ đã có sẵn trong tôi, nhưng chưa có cơ hội để thực sự đặt bút xuống viết. Vì vậy khi có cơ hội, tôi không muốn bỏ lỡ chủ đề ý nghĩa này”, anh chia sẻ.

Nước ngoài được phát hành năm 2017, sau khi Phan Mạnh Quỳnh bước ra từ cuộc thi Sing My Song, cũng phản ánh tình cảm, cảm xúc của những thanh niên sinh ra từ làng. Anh lấy cảm hứng từ những người bạn cùng quê đi xuất khẩu lao động tại Nga. Họ kể về năm tháng lao động vất vả nơi xứ người, nhớ bữa cơm gia đình và mong ngày Tết sum vầy. Anh nói đây là một trong những ca khúc mình yêu thích nhất.

Năm 2022, ca sĩ Ngọc Sơn tung MV "Thương người nông dân". Anh cho biết ca khúc là một món quà tinh thần mà anh muốn gửi tới khán giả thân yêu của mình, đặc biệt là tình cảm dành cho những người nông dân, người lao động "chất phác thật thà". "Tôi luôn có tình cảm, sự trân trọng đặc biệt dành cho cây lá ruộng vườn và nhất là cho những người nông dân chân lấm tay bùn làm ra từng hạt gạo, bắp ngô, nuôi trồng chăm sóc từng tấc đất vườn, từng thửa ruộng, ao cá… Cũng bởi vậy, tôi muốn gửi lời ca, tiếng hát của mình tới họ" - Ngọc Sơn tâm sự.

Một trường hợp khác đáng chú ý hơn là Rock hạt gạo, ca khúc nằm trong album Vũ trụ cò bay do ca sĩ trẻ Phương Mỹ Chi phát hành. Sáng tác của nhóm DTAP sử dụng một cách tiếp cận mới mẻ khi kết hợp chất liệu dân gian với rock. Sau khi được công chúng trong nước yêu thích, ca khúc tiếp tục vang lên tại đấu trường âm nhạc Sing! Asia, nơi nữ ca sĩ tranh tài cùng nhiều nghệ sĩ lớn trong khu vực, xuất sắc giành hạng Ba chung cuộc sau đó.

Chia sẻ với truyền thông, Phương Mỹ Chi cho biết cô mong muốn tôn vinh hình ảnh hạt gạo - biểu tượng của nền văn minh lúa nước đã nuôi lớn bao thế hệ người Việt. Đó cũng là sự đại diện cho tinh thần cần cù, bền bỉ, cho niềm tự hào về một Việt Nam hiện diện mạnh mẽ trên bản đồ thế giới với vị thế là một trong ba quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu toàn cầu.

Nói về giá trị văn hóa của tác phẩm, Nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Minh Hoan từng nhận định: "Việc kết hợp thể loại nhạc rock với chất liệu truyền thống Việt Nam là hạt gạo, đã mở ra cho ta một nhận diện tươi trẻ về hình ảnh công dân toàn cầu. Chúng ta hòa nhập toàn cầu, chắt lọc những điều tốt đẹp của thế giới để làm mới giá trị truyền thống và tự tin, tự hào giới thiệu những giá trị truyền thống với thế giới, tạo dựng hình ảnh, định vị thương hiệu Việt Nam".

"Khi có trải nghiệm, sự rung động sẽ tới rất tự nhiên”

Nhìn từ những ví dụ nói trên, có thể thấy âm nhạc về nông thôn không phải đã mất đi sức sống, mà đang đứng trước một ngã rẽ đòi hỏi sự thay đổi trong cách nhìn và cách làm.

Trao đổi với Dân Việt về chủ đề này, nhạc sĩ Ngọc Khuê tác giả của các ca khúc Mùa xuân, làng lúa, làng hoa, Đất và Mẹ, Bài ca xây dựng nông thôn mới..., cho rằng: Âm nhạc viết về làng quê luôn có một sức sống riêng và bền bỉ, bởi nó chạm tới những lớp ký ức sâu xa nhất trong tâm hồn người Việt. Với ông, làng quê không chỉ là một không gian địa lý, mà còn là nơi khởi nguồn của tuổi thơ, gia đình và các giá trị văn hóa đã ăn sâu vào máu thịt.

Tác phẩm Mùa xuân, làng lúa, làng hoa khi ra đời không đơn thuần là một bức tranh phong cảnh, mà là sự kết tinh của cảm xúc và niềm tin vào con người, vào sức sống của làng quê Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Chính sự chân thành ấy đã giúp ca khúc có đời sống lâu dài, vượt qua những biến động của thị trường âm nhạc.

Theo ông, để đề tài nông thôn thực sự trở lại mạnh mẽ, người sáng tác cần thay đổi cách tiếp cận. Nông thôn không chỉ là miền ký ức để hoài niệm, mà là một không gian sống đang vận động từng ngày, với nhiều câu chuyện mới mẻ, phức tạp và giàu cảm xúc.

"Để đề tài nông thôn thực sự trở lại mạnh mẽ trong đời sống âm nhạc hôm nay, người nhạc sĩ trước hết cần thay đổi cách tiếp cận của mình. Không nên chỉ nhìn nông thôn như một miền ký ức để hoài niệm, mà cần xem đó là một không gian sống đang vận động từng ngày, với rất nhiều câu chuyện mới mẻ, phức tạp và giàu cảm xúc. Người sáng tác cần đi nhiều hơn, sống lâu hơn với làng quê, lắng nghe nhịp thở của đời sống nông thôn hôm nay, từ niềm vui, nỗi lo của người nông dân, đến những đổi thay âm thầm trong sinh kế, trong tâm thế con người trước quá trình đô thị hóa.

Khi có trải nghiệm thật, sự rung động sẽ đến một cách tự nhiên, không gượng ép. Từ đó, âm nhạc mới có thể thoát khỏi lối mòn minh họa, không chỉ tả cảnh mà còn chạm tới chiều sâu con người và văn hóa” - nhạc sĩ Ngọc Khuê nhận định.

Trong khi đó, nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến (tác giả ca khúc Bà tôi, Giọt sương bay lên cho rằng hình ảnh nông thôn trong âm nhạc Việt Nam hiện nay đã thay đổi khá nhiều theo thời đại. “Âm nhạc về nông thôn ngày nay cũng thay đổi theo xu thế mới, các giai điệu mang âm hưởng dân gian vẫn được kế thừa nhưng cách thể hiện rất mới, âm thanh mới, nhịp điệu mới, cách mix cũng mới. Các bạn trẻ thậm chí còn kết hợp táo bạo và sáng tạo những đoạn Rap, Hip-Hop vào rất hay và thành công, tiếp cận và tiếp thêm sức sống mới cho mảng đề tài này.

Với những người sáng tác thuộc thế hệ lớn tuổi, cách tiếp cận có phần khác. Bản thân tôi thường cố gắng đi xa hơn, tìm về những thời xa vắng, khơi gợi lại ký ức xưa trong âm nhạc. Tuy nhiên, trong quá trình sáng tạo, tôi vẫn luôn ý thức đổi mới, chú trọng nâng cao kỹ thuật âm thanh để có thể diễn đạt rõ nét tâm thức đương đại qua tác phẩm”.

Nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến cho rằng, thách thức lớn nhất khi đưa chất liệu nông thôn vào ca khúc hiện nay không chỉ nằm ở thị hiếu công chúng, mà là ở cách nhìn nhận và cách sáng tạo của người viết.

“Nhiều tác phẩm bị đi theo lối mòn, sáo ngữ, hô khẩu hiệu, chạy theo trào lưu... Cần hơn những chiêm nghiệm sâu sắc, sự đồng cảm, lòng trắc ẩn và sự tư duy về nông thôn, về cảnh quan và cuộc sống của những nơi xa chốn đô thị ồn ào náo nhiệt và thực dụng. Đừng "thực dụng hoá" âm nhạc đề tài nông thôn. Đề tài này cần tình yêu chân thành và những mạch ngầm từ nguồn cội” – anh chia sẻ với Dân Việt.

×