Nông thôn trong nền VHNT Việt Nam đương đại: Sự "vỡ ra" đầy phức tạp của nông thôn hiện đại là chất liệu quý giá (Bài 3)

Những đề tài về nông thôn đã “cày” nát trên các trang viết

Từng là "xương sống" tạo nên diện mạo rực rỡ cho văn học Việt Nam suốt nhiều thập kỷ, nhưng vài năm trở lại đây, đề tài nông thôn đang có xu hướng thưa dần hoặc là sự xuất hiện mờ nhạt, không còn là "miền cảm hứng lớn" như trước, trong đó có nhiều nguyên nhân được đưa ra, có thể do đô thị hóa, di cư và biến đổi xã hội sâu sắc, khiến nông thôn trở nên phức tạp, ít được khai thác sâu, dù các nhà văn và nhà nghiên cứu vẫn trăn trở về việc lấp đầy khoảng trống này.

10 năm trở lại đây, các cuộc thi viết về truyện ngắn, tiểu thuyết với chủ đề về đề tài nông thôn, nông dân cũng không nhiều, đáng chú ý có cuộc thi viết truyện ngắn về đề tài Nông thôn với chủ đề: Làng Việt thời hội nhập do Báo Nông thôn Ngày nay tổ chức vào năm 2019. Ngay cả với giải thưởng chuyên nghiệp thường niên vinh danh các tác phẩm văn học là tiểu thuyết và truyện ngắn do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức, tác phẩm về đề tài nông thôn được khai thác cũng không thật sự xuất sắc, chưa gây ấn tượng mạnh.

Năm 2024, hai tác phẩm là "Trên đỉnh giời" (truyện ngắn, Y Ban), "Gia đình có 4 chị em gái" (tiểu thuyết, Phạm Thị Bích Thủy) đã được Hội Nhà văn trao giải thưởng. Tuy nhiên, cả hai tác phẩm đều là những tác phẩm văn học phản ánh sâu đời sống, tâm trạng và những trăn trở của con người Việt Nam đương đại, đặc biệt là phụ nữ, khám phá chiều sâu nội tâm, các mối quan hệ gia đình phức tạp và hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống.

Chia sẻ với Dân Việt, nhà văn Nguyễn Ngọc Tư - Tác giả truyện ngắn "Cánh đồng bất tận" cho biết: “Nhìn từ góc độ của tôi, nông thôn hiện không có gì mới. Những vấn đề của nông thôn chừng như hai chục năm trước vẫn như bây giờ, vẫn là người trẻ chuyển dịch đến những vùng đô thị, được mùa mất giá, được giá mất mùa, những góc khuất như bạo hành gia đình, tảo hôn, trẻ không được học hành đến nơi đến chốn, giá trị truyền thống bị lung lay, tác động của thiên nhiên, môi trường… Tôi nghĩ những đề tài kiểu vậy đã được “cày” nát trên nhiều trang viết.

Với tôi, nông thôn như một cái nền để trải lên đó những thân phận người, những éo le ngang trái ấy viết mãi cũng nhàm, tôi cần một bối cảnh mới, nơi mà không cần đồng ruộng con người vẫn có thể bộc lộ hết sự phức tạp nội tâm của họ.

Còn nếu viết về sự phát triển của nông thôn (kiểu như lộ làng thông thoáng, đời sống nông dân được nâng cao…), tôi vẫn nghĩ là khó, không thể phân định được ranh giới tuyên truyền. Như tôi thì tôi không muốn viết tuyên truyền, bởi cũng ít nhiều tham vọng rằng tác phẩm mình sẽ sống lâu, chứ không phải chỉ một thời khắc nào đó. Tôi bối rối trước chuyện lột tả con người khá giả, viên mãn, và không chút dằn vặt nào về đời sống chung quanh. Sở trường của tôi không phải là sự vui. Ví dụ, tôi sẽ viết gì về một người vừa trúng mùa?

Và quan trọng nhất, tôi không khu biệt mình vào một mảng đề tài nào, cũng như không chia con người vùng quê hay con người thành thị, tôi chỉ nhìn vào trung tâm là con người. Và cuốn sách hay là chạm đến cái cốt lõi đó, bối cảnh ở đâu không quan trọng. Nhưng tôi nghĩ hãy để mọi thứ tự nhiên chín trong lòng người viết, và những tác động chắc chỉ mang tính tương đối, vì tôi thấy những mảng đề tài khác, cũng được khuấy động bằng những cuộc thi rầm rộ, giải thưởng cao ngất ngưởng, nhưng rồi cũng chìm lặng đâu đâu. Cho thấy không phải hô hào, đổ tiền vào thì sẽ ra tác phẩm tốt”.

Nhà văn, chuyên gia văn hóa Phạm Quang Long thì cho biết, trước đây, các nhà văn viết về nông thôn và nông dân có những thuận lợi nhất định. Những vấn đề được bày ra trước mắt họ, đậm đặc, chỉ cần “chọn một lát cắt” cũng có thể nảy ra những vấn đề hay, ví dụ thời cụ Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao...

Các nhà văn chỉ viết về đời sống của nông dân, xung đột giữa họ với đám địa chủ, cường hào... cũng đã dựng lên một hiện thực nông thôn rất sắc nét.

“Nói vậy không phải là tôi không chú ý đến tài năng của họ. Phải rất tài, từ những vấn đề xã hội biến thành những vấn đề văn học, và từ đó mới có những nhân vật văn học sống mãi với thời gian. Thời cụ Chu Văn, Nguyễn Thế Phương, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Nguyễn Kiên... có khác chút ít vì góc nhìn xã hội về nông thôn đã khác, vấn đề khác, chọn và viết thế nào để có thành tựu không đơn giản. Cứ lần theo mạch này sẽ thấy các nhà văn trẻ hơn họ viết về nông thôn và nông dân trong khoảng hai chục năm nay lại khác nữa.

Tôi cho rằng, không thể giữ mãi một quan niệm tư tưởng, mĩ học về một loại đối tượng. Thời nay, ranh giới giữa thành thị, nông thôn mang sắc thái mới, con người nông thôn không như trước, mĩ học về nông dân, nông nghiệp, nông thôn... cũng khác nên có thể viết khó khăn hơn”.

Phân tích sâu hơn ở góc nhìn của một chuyên gia văn hóa được sinh ra và lớn lên ở làng quê, quan sát chính quê hương mình, nhà văn, chuyên gia văn hóa Phạm Quang Long cho hay, nếu như ngày xưa, mỗi làng có một đến hai đình, một hai chùa, có cổng làng, có lũy tre xanh, có vườn tược xanh mướt và dường như cảnh quan của các gia đình gần giống nhau, gia đình ở chung tam tứ đại đồng đường, cùng làm một nghề, những lo lắng giữ truyền thống gần như nhau. Và khi đổi mới bắt đầu diễn ra thì một cuộc thay đổi vô cùng lớn cũng đã diễn ra.

Cơ cấu kinh tế mới, hệ chuẩn mực giá trị thay đổi, con người cũng thay đổi. Mọi nhà chạy theo xu hướng phát triển kinh tế, thanh niên trai tráng trong làng lần lượt bỏ làng đi khắp nơi làm ăn. Nông thôn thay đổi. Những người bám làng cũng nghĩ theo cách khác. Bám làng nhưng vẫn ly nông. Số người ly hương nhiều hơn. Làng xã vỡ ra, hồn cốt làng xưa nhạt dần, nhiều ngôi làng giống như một phố thị nhỏ, có các cửa hàng tạp hóa, tiệm ăn, quán bia... mở cửa cả ngày. Làng giầu có hơn về kinh tế nhưng vẻ ngơ ngác, lỏng lẻo lộ rõ và không ai biết chắc nó sẽ thế nào trong thời gian tới.

Trong mỗi gia đình ít nhất có hai ba nghề khác nhau, gần như thành viên nào cũng tự chủ được về kinh tế, không kể trẻ còn đi học. Vẫn là bà con trong họ, ngoài làng nhưng sự quan tâm đến nhau, dựa vào nhau để sống như trước không còn.

“Chính vì vậy, vấn đề của nông thôn bây giờ gần với những vấn đề của con người hơn là cái “áo khoác” nông dân, là cảnh quan làng xã xưa”, nhà văn, chuyên gia văn hóa Phạm Quang Long nói.

Chỉ ra những vấn đề nổi cộm có thể khai thác đưa vào tác phẩm văn học thời nay, nhà văn, chuyên gia văn hóa Phạm Quang Long cho rằng, ngày nay làng xã là nơi hội tụ những vấn đề của cả xã hội, có phần còn gay gắt hơn như giữ cái gì, bỏ cái gì… Người nông dân sẽ đi về đâu trong bối cảnh đô thị hóa, công nghiệp hóa đang tràn về nông thôn v.v...

“Hay mới nhất chính là sự sắp xếp lại địa giới hành chính tác động lớn đến người nông dân mới trong hình hài một con người sống ở vùng đang diễn ra những biến động đó. Đây sẽ là “mảnh đất” tiềm năng để các nhà văn có thể khai thác đưa vào trong tác phẩm văn học, bắt kịp xu hướng, thời đại của Kỷ nguyên vươn mình”, nhà văn, chuyên gia văn hóa Phạm Quang Long nói.

Sáp nhập, sự đổi mới của làng quê, số phận... là đề tài về nông thôn "màu mỡ" trong tác phẩm văn học

Nhà thơ Trần Đăng Khoa thì chia sẻ, nông thôn vẫn luôn là đề tài chính yếu của văn học Việt Nam bởi đa số các nhà văn am hiểu đời sống làng quê nhuần nhuyễn hơn là thành thị. Chúng ta từng có một thế hệ vàng gắn liền với tên tuổi của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Bính, sau này là Khắc Trường, Lê Lựu- Ngô Ngọc Bội, Nguyễn Thị Ngọc Tú hay Nguyên Ngọc, những tác giả trẻ hơn như Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Ngọc Tư… cũng đã để lại những tác phẩm trường tồn với thời gian.

Hay như nhà thơ Nguyễn Duy dù đã rời làng ra phố từ lâu nhưng những câu thơ về giọt sương muối run run trên đầu lá mạ gợi nhớ bàn chân phì phạch trong bùn vẫn khiến người ta bàng hoàng xúc động, mảng văn học về nông thôn thực sự rất hay và có sức sống bền bỉ.

Tuy nhiên, hiện nay nông thôn đang trải qua một giai đoạn biến động mạnh mẽ, thực trạng này vốn đã được Nguyễn Bính dự báo từ xưa qua câu thơ về cảnh dân làng khiêng nhau lên thành thị buôn bán mà bỏ bê cấy cày.

Làng quê bây giờ đang bị phá vỡ thành một không gian nửa quê nửa tỉnh, không còn thuần túy là nông thôn mà cũng chẳng hẳn là thành thị. Nông thôn đang biến đổi theo kiểu tự phát, những dãy nhà ống ken dày đã làm mất đi vẻ đẹp truyền thống, còn rất ít cổng làng, bờ tre, hàng rào cây, sân giếng, gốc đa…

Nông thôn Việt Nam rất khác so với các nước như Pháp hay Nhật Bản. Tôi đã từng đến Nhật và thấy làng quê của họ quy củ như thành phố nhưng vẫn giữ được cảnh sắc và phong cảnh đặc trưng dù sản xuất theo lối hiện đại.

Chính sự thay đổi này khiến một bộ phận nhà văn dường như đang nhạt dần với đề tài nông dân. Để thay đổi điều đó, tôi cho rằng các cơ quan báo chí như báo Nông thôn ngày nay/điện tử Dân Việt cần đứng ra tổ chức những cuộc thi sáng tác quy mô, giống như cuộc thi trước đó với chủ để “Làng Việt thời hội nhập”. Tôi tin rằng nếu có những cuộc thi tiểu thuyết và truyện ngắn được tổ chức bài bản, các nhà văn vẫn sẽ tạo ra những tác phẩm hay vì trong tâm thức thâm căn cố đế của họ vẫn là nỗi vui buồn nơi xóm mạc.

Báo Nông thôn Ngày nay có lợi thế là tờ báo của Hội Nông dân Việt Nam, có cái nhìn toàn diện về bức tranh thôn quê lẫn đời sống tâm hồn của người nông dân sẽ sâu sát và hiểu được vấn đề. Chính cái sự "vỡ ra" đầy phức tạp và ngóc ngách của nông thôn hiện đại lại là chất liệu cực kỳ quý giá để nhà văn khai thác và phản ánh hơi thở của thời đại mới”, nhà thơ Trần Đăng Khoa cho biết.

Theo nhà thơ Trần Đăng Khoa, ngày nay sự thay đổi của nông thôn, với sự hiện đại, người nông dân gặt và đập lúa ngay tại đồng, bằng máy móc. Sự hiện đại này cùng những mối quan hệ xã hội và số phận mới của người nông dân cũng là “mảnh đất màu mỡ” để các nhà văn có thể khai thác đưa vào tác phẩm của mình.

“Tuy nhiên tôi rất lấy làm tiếc những vấn đề này lại đang bị văn học bỏ trống. Nhiều người nói, liệu rằng có phải thiếu cơ chế đặt hàng? Tôi khẳng định là không. Ngày xưa các cụ như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Khắc Trường không ai đặt hàng các cụ nhưng các cụ vẫn viết và cho ra những tác phẩm xuất sắc. Văn chương không phải là hàng hóa, nếu cứ dựa vào đặt hàng thì tác phẩm sinh ra chỉ là những món hàng vô hồn và khô cứng mà thôi”, nhà thơ Trần Đăng Khoa cho hay.

×