TS Phan Văn Kiền: Báo chí đang bước vào kỷ nguyên người đọc có thể "bước vào" câu chuyện

Sự phát triển của thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng không gian số đang mở ra một hướng đi mới cho ngành báo chí: Không chỉ kể chuyện mà còn tạo ra những trải nghiệm nhập vai để công chúng trực tiếp "bước vào" sự kiện. Theo TS Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN), đây có thể là bước chuyển quan trọng của báo chí trong kỷ nguyên số, nhưng công nghệ không được phép làm lu mờ sự thật.

Từ báo chí đa phương tiện đến báo chí "không gian"

Những năm gần đây, khái niệm spatial journalism (báo chí không gian) xuất hiện ngày càng nhiều trong các diễn đàn truyền thông quốc tế. Theo TS Phan Văn Kiền, đây là bước phát triển tiếp theo sau báo chí đa phương tiện.

Nếu báo chí đa phương tiện chủ yếu kết hợp văn bản, hình ảnh, âm thanh và video trên cùng một nền tảng, thì báo chí hữu hình hướng tới việc tạo ra môi trường thông tin có tính nhập vai và tương tác cao hơn.

Thay vì chỉ đọc hoặc xem nội dung, người dùng có thể tiếp cận sự kiện trong không gian 360 độ, tương tác với các lớp dữ liệu, hình ảnh và âm thanh theo thời gian thực thông qua kính VR, AR hoặc các nền tảng không gian số.

"Điểm cốt lõi của spatial journalism là công chúng không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn trở thành một phần của trải nghiệm truyền thông", TS Phan Văn Kiền nói.

Theo vị chuyên gia, sự khác biệt lớn nhất nằm ở việc báo chí đang chuyển từ mô hình truyền tải thông tin sang kiến tạo trải nghiệm thông tin. Công chúng không còn đóng vai trò người xem thụ động mà được tham gia trực tiếp vào không gian kể chuyện.

Sự phổ biến của các thiết bị XR (Extended Reality), AR và Mixed Reality trong năm 2026 được đánh giá đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong hoạt động báo chí toàn cầu.

Nhiều tòa soạn quốc tế đã bắt đầu ứng dụng công nghệ để tái dựng hiện trường, mô phỏng không gian sự kiện và kể chuyện theo hướng không gian hóa. Các công cụ như video 360 độ, mô hình 3D, bản đồ dữ liệu không gian hay trường quay ảo dần trở thành một phần của các newsroom hiện đại.

Theo TS Phan Văn Kiền, điều này giúp báo chí dịch chuyển từ mô hình "đọc - xem" sang "trải nghiệm - tương tác - nhập vai".

Ở chiều ngược lại, sự phát triển của kính AR và các nền tảng "spatial computing" cũng khiến cách công chúng tiếp nhận tin tức thay đổi. Người dùng có thể khám phá thông tin theo góc nhìn riêng thay vì chỉ theo trình tự được tòa soạn sắp đặt.

Các lĩnh vực như chiến sự, điều tra, môi trường, di sản văn hóa hay dữ liệu đô thị được cho là sẽ hưởng lợi nhiều nhất từ xu hướng này.

Tuy nhiên, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông cho rằng thay đổi quan trọng nhất không nằm ở thiết bị mà ở tư duy làm báo.

"Trong môi trường XR, nhà báo không chỉ là người viết hay quay phim mà đang trở thành nhà thiết kế trải nghiệm thông tin", ông nhận định.

Những đơn vị tiên phong và thách thức đi kèm của báo chí không gian

Ông cho biết một số cơ quan báo chí lớn như The New York Times, BBC, The Washington Post, USA Today hay TIME đang được xem là những đơn vị tiên phong trong lĩnh vực báo chí nhập vai.

The New York Times từng triển khai dự án The Daily 360 cùng nhiều sản phẩm VR về chiến sự, biến đổi khí hậu và các vấn đề xã hội. TIME cũng xây dựng nền tảng TIME Immersive với nhiều trải nghiệm AR/VR tái hiện các sự kiện lịch sử.

Dù đạt được nhiều thành công về trải nghiệm người dùng, các mô hình này vẫn đối mặt với không ít thách thức.

Theo TS Phan Văn Kiền, rào cản đầu tiên là chi phí sản xuất rất cao. Một sản phẩm "immersive journalism" thường cần sự tham gia của nhà báo, kỹ sư đồ họa, lập trình viên, chuyên gia dữ liệu và nhà thiết kế tương tác.

Bên cạnh đó là bài toán công chúng. Dù công nghệ XR đang phát triển nhanh, số lượng người sở hữu thiết bị chuyên dụng vẫn chưa đủ lớn để tạo ra mô hình kinh tế bền vững.

Ngoài ra, các học giả quốc tế cũng đặt ra câu hỏi về tính khách quan của báo chí khi nội dung được tái dựng bằng công nghệ.

Theo TS Phan Văn Kiền, chính khả năng tạo cảm giác "như thật" là thách thức lớn nhất của báo chí không gian.

Trong môi trường thực tế ảo hoặc XR, nhiều chi tiết được xây dựng từ đồ họa, dữ liệu mô phỏng hoặc AI. Điều này khiến ranh giới giữa hiện thực được ghi nhận và hiện thực được tái dựng trở nên mong manh.

Nếu tòa soạn không minh bạch nguồn dữ liệu, mức độ can thiệp của AI hay quy trình tái dựng hiện trường, công chúng rất dễ nhầm lẫn giữa sản phẩm báo chí với phim ảnh hoặc nội dung giải trí.

Theo ông, yêu cầu về kiểm chứng và minh bạch dữ liệu trong spatial journalism thậm chí còn cao hơn báo chí truyền thống.

Một nguy cơ khác là khả năng điều hướng cảm xúc người dùng. Việc lựa chọn góc nhìn, âm thanh, hình ảnh hay trình tự tương tác đều có thể tác động mạnh đến nhận thức của công chúng.

"Nguyên tắc cốt lõi vẫn phải là công nghệ phục vụ sự thật chứ không thay thế sự thật", TS Kiền nhấn mạnh.

Nhà báo tương lai phải hiểu dữ liệu, công nghệ và AI

Sự xuất hiện của báo chí không gian đang đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ đối với các cơ sở đào tạo báo chí.

Theo TS Kiền, thay đổi quan trọng nhất không phải bổ sung vài môn học công nghệ mà là thay đổi triết lý đào tạo. Theo ông, nhà báo tương lai cần được trang bị khả năng làm việc trong hệ sinh thái truyền thông số, hiểu dữ liệu, công nghệ, hành vi công chúng và biết thiết kế trải nghiệm truyền thông.

Bên cạnh các kỹ năng nền tảng như viết, biên tập và tư duy chính luận, sinh viên báo chí sẽ cần thành thạo sản xuất nội dung đa nền tảng, báo chí dữ liệu, đồ họa tương tác, podcast, AI và các công cụ xác minh thông tin số.

Dù vậy, ông cho rằng tư duy phản biện và đạo đức nghề nghiệp vẫn là năng lực quan trọng nhất.

"Trong thời đại AI có thể tạo ra văn bản, hình ảnh và video giả với tốc độ rất nhanh, vai trò của nhà báo chuyên nghiệp càng phải được khẳng định ở năng lực kiểm chứng, phân tích và bảo vệ sự thật", ông nói.

Báo chí Việt Nam mới ở giai đoạn khởi đầu

Đánh giá về thực trạng trong nước, TS Phan Văn Kiền cho rằng các cơ quan báo chí Việt Nam đã bắt đầu tiếp cận xu hướng báo chí hữu hình hay báo chí không gian thông qua storytelling đa nền tảng, đồ họa tương tác, video 360 độ hay ứng dụng AI.

Tuy nhiên, để phát triển đầy đủ "spatial journalism" theo chuẩn quốc tế, vẫn còn nhiều khoảng cách cần thu hẹp. Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay không phải công nghệ hay chi phí mà là tư duy chuyển đổi của tòa soạn.

Nhiều cơ quan báo chí vẫn vận hành theo mô hình truyền thống, trong khi báo chí không gian đòi hỏi newsroom hội tụ, sản xuất liên ngành và lấy trải nghiệm công chúng làm trung tâm.

Bên cạnh đó là thách thức về nhân lực. Việt Nam vẫn thiếu đội ngũ có khả năng kết hợp giữa nghiệp vụ báo chí và năng lực công nghệ.

Chi phí đầu tư, hạ tầng kỹ thuật và mức độ phổ cập của các thiết bị XR cũng là những yếu tố khiến việc triển khai quy mô lớn chưa dễ dàng. Dù vậy, TS Kiền cho rằng báo chí Việt Nam có lợi thế về khả năng thích ứng nhanh với công nghệ mới và hoàn toàn có thể từng bước bắt nhịp xu hướng này.

Theo TS Phan Văn Kiền, thay vì chạy theo các mô hình XR phức tạp, báo chí Việt Nam nên lựa chọn những lĩnh vực có lợi thế để thử nghiệm trước.

Lịch sử và văn hóa được xem là nhóm lĩnh vực giàu tiềm năng nhất. Công nghệ có thể giúp tái hiện các sự kiện lịch sử, di tích và không gian văn hóa theo cách trực quan hơn, cho phép công chúng "bước vào" những câu chuyện trong quá khứ.

"Thay vì chỉ đọc một bài viết về Hoàng thành Thăng Long hay chiến dịch Điện Biên Phủ, công chúng có thể 'bước vào' không gian lịch sử, quan sát hiện trường, dữ liệu và bối cảnh theo cách trực quan hơn. Đây là hướng đi vừa có giá trị truyền thông, vừa có ý nghĩa giáo dục và bảo tồn văn hóa", TS Phan Văn Kiền nói

Du lịch cũng là mảnh đất phù hợp để phát triển các sản phẩm trải nghiệm số, quảng bá điểm đến thông qua mô hình nhập vai.

Ngoài ra, báo chí dữ liệu, môi trường, quy hoạch đô thị, giao thông hay biến đổi khí hậu cũng là những lĩnh vực có thể hưởng lợi từ khả năng trực quan hóa dữ liệu không gian.

"Spatial journalism cần được nhìn nhận như một công cụ nâng cao chất lượng truyền thông chứ không phải cuộc trình diễn công nghệ. Nếu nội dung không có chiều sâu và không phục vụ lợi ích công chúng thì công nghệ hiện đại đến đâu cũng khó tạo ra giá trị báo chí bền vững", TS Phan Văn Kiền nói.

×