Từ “cánh cửa thép Xuân Lộc” đến Dinh Độc Lập và những ngày quân quản ở Sài Gòn

10 ngày đêm quyết chiến phá vỡ “cánh cửa thép” Xuân Lộc

Những ngày cuối tháng 4, trong căn nhà tại phường Bình Lợi Trung (TPHCM), chúng tôi tìm gặp thiếu tướng Nguyễn Ngọc Doanh khi mái đầu ông đã bạc trắng.

Trong không gian yên tĩnh, những câu chuyện về Xuân Lộc, về hành trình vào Sài Gòn và những ngày quân quản được ông chậm rãi kể lại, như sống dậy cả một thời trận mạc.

Ký ức ùa về, thiếu tướng Nguyễn Ngọc Doanh thường bắt đầu từ Xuân Lộc – nơi ông gọi là “trận đánh khó khăn nhất đời lính”.

Xuân Lộc hiện lên trong lời kể không chỉ là một địa danh, mà là một “cánh cửa thép” đúng nghĩa. Phía bên kia dồn lực phòng thủ, xây dựng công sự vững chắc, coi đây là tuyến chặn cuối cùng bảo vệ Sài Gòn. “Mất Xuân Lộc là mất Sài Gòn” – nhận định ấy khiến trận đánh trở nên đặc biệt căng thẳng.

Những ngày giữa tháng 4/1975, chiến trường Xuân Lộc nóng như nung. Trên tháp chuông nhà thờ, lực lượng phía bên kia chiếm giữ vị trí cao, từ đó bắn xuống. Dưới các tuyến hào, xe tăng ẩn nấp chờ thời cơ phản kích. “Trên bắn xuống, dưới bắn lên, ở giữa là bộ đội ta”, ông Doanh nhớ lại, giọng chậm lại khi nhắc đến những khoảnh khắc cận kề lằn ranh sinh tử.

Đối phó với hỏa lực đó, ta đưa pháo 85mm vào, nhắm thẳng các vị trí trên cao. Khi hỏa lực phát huy hiệu quả, cục diện dần thay đổi. Khoảng 80 người của phía bên kia buông súng. Nhưng đổi lại là những mất mát không thể bù đắp.

Suốt hơn 10 ngày đêm, từ 10 đến 21/4/1975, từng mét đất được giành giật bằng mồ hôi, máu và ý chí. Cách đánh được điều chỉnh linh hoạt, từng bước phá vỡ hệ thống phòng thủ. Khi “cánh cửa thép” Xuân Lộc bị mở, cả tuyến phòng thủ phía Đông Sài Gòn rung chuyển.

Thế nhưng, niềm vui chiến thắng chưa trọn vẹn. Trung đoàn 141 được giao nhiệm vụ đặc biệt – nhận cờ để tiến vào cắm trên nóc Dinh Độc Lập, như đã từng làm ở trận Phước Long. Nhưng lịch sử lại rẽ sang một hướng khác.

Đêm 29 rạng sáng 30/4, trên đường thọc sâu vào Sài Gòn, đơn vị gặp sự chặn đánh tại cầu Suối Máu (cầu nối khu vực phía Bắc và trung tâm TP Biên Hòa, Đồng Nai trước đây). Theo nguyên tắc, lực lượng thọc sâu không dừng lại dọc đường, nhưng tình huống buộc phải chiến đấu. Trận đánh kéo dài suốt đêm, một ô tô chở nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh. “Đó là điều tôi day dứt nhất”, ông Doanh nói, mắt chùng xuống.

Rạng sáng, đơn vị tiếp tục hành quân. Nhưng đến cầu Mới, hai nhịp cầu đã bị đánh sập, buộc phải vòng hướng khác. Khi đến Dinh Độc Lập, thời khắc lịch sử đã diễn ra trước đó khoảng nửa giờ.

Khoảnh khắc vỡ òa giữa niềm vui và nỗi trăn trở

Hình ảnh ngồi trên xe bọc thép tiến vào Sài Gòn qua cầu Thị Nghè là ký ức không thể phai. Với người lính đã đi qua nhiều năm lửa đạn, đó là hành trình ngắn ngủi nhưng chứa đựng ký ức cả một đời.

“Vui mừng khôn xiết” - ông dùng chính những từ ấy để nói về cảm xúc lúc bấy giờ. Sau bao năm chiến đấu, đất nước đã đến ngày hòa bình. Nhưng niềm vui ấy không trọn vẹn, bởi xen lẫn là nỗi đau.

“Vui đến mấy cũng thấy nghẹn lại khi nghĩ đến những người đã không còn”, ông nói.

Trong khoảnh khắc ấy, ký ức về đồng đội hiện về rõ hơn bao giờ hết. Những người đã cùng ông đi qua Đồng Xoài, Phước Long, Định Quán, Xuân Lộc… Những người đã từng nằm võng bên nhau, chia nhau từng ngụm nước, từng nhiều lần thoát chết trong gang tấc.

Xe bọc thép lăn bánh, thành phố hiện ra trước mắt. Không đổ nát, không hoang tàn như nhiều thành phố trong chiến tranh mà ông từng nghe kể. Điều đó khiến ông suy nghĩ rất nhiều.

Theo ông, để có được điều ấy là sự kết hợp của nhiều lực lượng. Từ bên ngoài, các mũi tiến công thần tốc áp sát. Bên trong, các lực lượng hoạt động vận động người dân, vận động binh lính phía bên kia buông súng. Những yếu tố ấy gặp nhau đúng thời điểm, tạo nên một kết quả đặc biệt - Sài Gòn được giữ gần như nguyên vẹn.

Khi đến Dinh Độc Lập, lá cờ chiến thắng đã tung bay. Dù không trực tiếp thực hiện nhiệm vụ như dự kiến, nhưng được chứng kiến thời khắc ấy vẫn là niềm hạnh phúc lớn lao. Ông nhớ đến mong muốn của Bác Hồ “giải phóng miền Nam để Bắc Nam sum họp một nhà”. Giờ đây, điều đó đã thành hiện thực.

Nhưng cũng chính lúc ấy, một nỗi trống trải len vào. Những người đã ngã xuống không thể chứng kiến khoảnh khắc này. Và từ đó, trong ông luôn mang theo một món nợ ân tình – với đồng đội, với quá khứ.

Quân quản Sài Gòn – hành trình gây dựng niềm tin

Sau ngày 30/4/1975, Trung đoàn 141, nơi Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Doanh giữ cương vị Chính ủy, được giao phụ trách quân quản các địa bàn trọng điểm gồm quận 1, Bình Thạnh và Thủ Đức. Đây không còn là chiến trường với bom đạn, nhưng lại là một “mặt trận” đầy thử thách, nơi mọi vấn đề đều mới mẻ và phức tạp.

Hơn 4 tháng làm nhiệm vụ là quãng thời gian ông không thể quên. Theo lời ông, những khó khăn không chỉ đến từ tình hình an ninh trật tự còn nhiều bất ổn, khi các băng nhóm cướp bóc vẫn hoạt động, mà còn từ những rào cản trong lòng người. Những tuyên truyền không đúng sự thật trước đó đã khiến việc tiếp xúc với người dân gặp trở ngại. Sự e dè, nghi ngại khiến mỗi cuộc gặp gỡ ban đầu đều không dễ dàng.

Trong những ngày đầu đi vận động, vì chưa nắm rõ tình hình địa bàn, Trung đoàn gặp không ít lúng túng. Nhưng dần dần, bằng sự kiên trì, họ tìm được cách tiếp cận phù hợp. Một bước ngoặt quan trọng là khi gặp được những người từng làm việc trong chế độ cũ nhưng có kiến thức và tinh thần trách nhiệm. Thay vì khoảng cách, họ trở thành cầu nối, cùng tham gia vận động người dân, giúp chính quyền mới từng bước ổn định tình hình.

Nhờ sự phối hợp đó, chỉ sau khoảng một tháng, tại các phường quân quản đã hình thành được hệ thống chính quyền ở cơ sở như khóm, tổ đoàn kết, tổ dân vận. Những tổ chức này không chỉ giúp hỗ trợ người dân mà còn là nơi gắn kết cộng đồng trong giai đoạn chuyển tiếp nhiều biến động.

Theo tướng Doanh, điều quan trọng nhất trong công tác vận động không phải là mệnh lệnh, mà là sự chân thành. Bộ đội biết lắng nghe, biết nhận thiếu sót và sẵn sàng xin lỗi khi cần thiết. Chính thái độ ấy đã dần xóa đi những lời đồn đoán, những hiểu lầm trước đó, giúp người dân hiểu và tin hơn. Từ sự dè dặt ban đầu, mối quan hệ giữa bộ đội và người dân trở nên gần gũi, gắn bó.

Giờ đây, ở tuổi 87, điều khiến ông trăn trở nhiều nhất không phải là những gian khó đã qua, mà là những người đồng đội đã hy sinh. Nhiều năm qua, ông vẫn đau đáu đi tìm, mong đưa họ trở về với gia đình.

Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Doanh (sinh năm 1939) gia nhập quân đội khi đã 24 tuổi, trải qua quá trình chiến đấu đầy anh dũng, nhiều lần cận kề cái chết và hiện là thương binh hạng 2 với tỷ lệ thương tật 78%.

Sinh ra tại huyện ngoại thành Hà Nội, nhưng toàn bộ cuộc đời binh nghiệp của ông lại gắn với chiến trường miền Đông Nam Bộ. Ông tham gia nhiều trận đánh lớn nhỏ như Đồng Xoài, Phước Long, Định Quán, Lâm Đồng, Xuân Lộc, Long Khánh, cùng các chiến dịch trên Đường 13, Chiến dịch Nguyễn Huệ và Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Năm 1966, trong một trận đánh ở Bình Phước, khi đang là Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 141, ông bị thương nặng. Đồng đội tưởng ông đã hy sinh, quấn võng chuẩn bị an táng, nhưng kịp phát hiện dấu hiệu sống để đưa đi cấp cứu.

Với ông, niềm vui thống nhất luôn đi cùng nỗi nhớ đồng đội đã ngã xuống.

×