GS.TS Phạm Xuân Hội: Hạnh phúc khi thấy những giống cây trồng mới góp phần làm nên mùa vàng của nhà nông

LTS. 39 năm nghiên cứu trong lĩnh vực Di truyền và Công nghệ sinh học, GS.TS Phạm Xuân Hội, Nguyên Viện trưởng Viện Di truyền nông nghiệp, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã cho ra đời nhiều giống cây trồng, góp phần tạo ra diện mạo mới cho sản xuất nông nghiệp. Ông cũng vừa được bình chọn là Nhà khoa học của nhà nông năm 2025.

Không nói nhiều về những thành tích mình đã đạt được, những cống hiến trong suốt gần 40 năm qua, GS.TS Phạm Xuân Hội cho rằng, niềm vui lớn nhất của các nhà khoa học trong lĩnh vực nông nghiệp đó là khi nhìn thấy kết quả nghiên cứu, ứng dụng của mình góp phần làm nên những mùa màng bội thu của nhà nông.

Thưa GS.TS Phạm Xuân Hội, nếu như điểm lại 39 năm cống hiến cho lĩnh vực nghiên cứu về Di truyền và Công nghệ Sinh học thì đâu là những cột mốc đáng nhớ nhất, với ông?

-Trong suốt 39 năm nghiên cứu, làm việc tại Viện Di truyền Nông nghiệp, dù qua nhiều cương vị khác nhau nhưng nhiệm vụ xuyên suốt mà tôi đã và đang thực hiện với tư cách là một nhà khoa học thuộc lĩnh vực Di truyền và Công nghệ Sinh học; đó là nghiên cứu làm chủ và phát triển công nghệ mới, sản xuất kit chẩn đoán bệnh phục vụ sản xuất nông nghiệp; chọn tạo giống cây trồng, nấm ăn và nấm dược liệu và phát triển vào sản xuất. Nói cách khác, tôi đã có gần 40 năm gắn bó với ruộng đồng và người nông dân, vui buồn với bà con qua từng mùa vụ.

Nhưng nếu được điểm lại những cột mốc đáng nhớ trong sự nghiệp nghiên cứu khoa học của mình thì tôi thấy có 3 giai đoạn, tạo nên những bước ngoặt. Giai đoạn thứ nhất, từ năm 1986 – 1996, sau khi tốt nghiệp Đại học Nông nghiệp I Hà Nội (nay là Học viện Nông nghiệp Việt Nam), tôi được GS Phan Phải, bậc thầy về di truyền học lúc bấy giờ nhận về Viện Di truyền Nông nghiệp, tôi đã có 10 năm cống hiến, góp phần xây dựng viện từ những ngày đầu thành lập.

Giai đoạn hai, năm 1996, tôi được lãnh đạo Viện Di truyền Nông nghiệp tạo điều kiện cho đi học thạc sĩ và tiến sĩ ở Trung tâm Kỹ thuật gen và Công nghệ Sinh học Quốc tế (New Delhi, Ấn Độ), rồi tiếp tục học sau tiến sĩ ở Thụy Điển và Nhật Bản.

Giai đoạn 3, năm 2007, tôi về nước, tiếp tục công việc của một nhà khoa học ở Viện Di truyền Nông nghiệp. Đến năm 2017, tôi được bổ nhiệm là Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp cho đến khi chính thức nhận quyết định nghỉ hưu từ 1/8/2025.

Trong suốt 39 năm nghiên cứu, tôi đã chủ trì/chủ nhiệm 6 nhiệm vụ cấp Nhà nước, 2 nhiệm vụ cấp Bộ, 4 dự án hợp tác quốc tế; công bố 194 bài báo khoa học, trong đó 163 bài báo đăng trên tạp chí trong nước và 31 bài báo đăng trên tạp chí Quốc tế uy tín thuộc danh mục SCIE/Scopus; chủ biên 4 cuốn sách chuyên khảo thuộc chương trình học liệu chất lượng cao. Tôi cũng là tác giả và đồng tác giả của nhiều giống cây trồng các loại.

Trong số rất nhiều công trình khoa học, nghiên cứu suốt 39 năm qua, chắc hẳn cho đến bây giờ ông vẫn nhớ về công trình nghiên cứu đầu tiên?

-Tôi nhớ, khi mới về làm việc tại Viện Di truyền Nông nghiệp, tôi được tham gia vào nhóm nghiên cứu của GS Phan Phải về ứng dụng Công nghệ đột biến trong chọn tạo giống ngô và kết quả là giống ngô DT6 của Viện Di truyền Nông nghiệp đã được sản xuất đón nhận như một hiện tượng ở thời điểm đó nhờ năng suất, chất lượng tốt hơn nhiều so với các giống ngô khác. Năm 1988, khu vực miền Trung mất mùa, bà con gặp nhiều khó khăn, khi đưa giống ngô DT6 về đã kịp thời giải quyết những khó khăn về lương thực khi năng suất lên tới 6 - 7 tấn/ha, trong khi các giống ngô khác ở thời điểm đó chỉ đạt 4 – 5 tấn/ha; đây thực sự là một bước đột phá trong ứng dụng công nghệ đột biến chọn tạo giống ngô.

Tiếp theo thành công trong chọn tạo giống ngô DT6, tôi được tham gia vào nhóm nghiên cứu của GS.Nguyễn Hữu Đống về ứng dụng kỹ thuật nuôi cấy bao phấn và noãn ngô tạo dòng thuần, đó là một hướng nghiên cứu đột biến ở thời điểm đó, giúp rút ngắn thời gian để tạo ra dòng thuần, thay vì phải mất 6 – 7 thế hệ như phương pháp lai tạo truyền thống thì phương pháp nuôi cấy bao phấn, noãn có thể giảm thời gian tạo dòng thuần, có khi chỉ mất 1 – 2 thế hệ.

Tôi cũng nhớ như in bài báo khoa học đầu tiên của tôi được đăng trên tạp chí khoa học quốc tế nổi tiếng thứ hai thế giới trong lĩnh vực thực vật (The Plant Journal) vào năm 2000. Đó là bài báo liên quan đến phát hiện đầu tiên của tôi và nhóm nghiên cứu về phân lập và chức năng gen mã hóa enzym mở xoắn ADN đầu tiên ở thực vật PDH45. Enzym PDH45 xúc tác quá trình mở xoắn sợi đôi ADN/ARN, sợi lai AND-ARN tạo ra dạng sợi đơn bằng việc bẻ gãy cầu liên kết hydrogen giữa hai sợi đôi AND/ARN; vì vậy có vai trò đặc biệt quan trọng trong mọi hoạt động trao đổi chất AND.

Đâu là công trình nghiên cứu mà ông cảm thấy tâm đắc nhất?

- Khi được giao chủ trì nhiệm vụ: “Nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ genome học (Genomics-Assisted Bredding-GAB) và công nghệ chọn giống ứng dụng chỉ thị phân tử (Marker-Assisted Backrossing-MABC) để chọn tạo các giống lúa kháng đa yếu tố ứng phó với biến đổi khí hậu”, nhiệm vụ “Nâng cao năng lực sản xuất nông nghiệp và sức cạnh tranh của Nông sản Việt Nam thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0" và các nhiệm vụ hợp tác quốc tế, tôi và các cộng sự ở Viện Di truyền Nông nghiệp đã tạo một bộ giống cây trồng phong phú, đa dạng; đảm bảo các tiêu chí về năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế; được các bộ ngành, doanh nghiệp và các địa phương trong cả nước đánh giá cao, đặc biệt các giống lúa kháng đa yếu tố, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Tiêu biểu như giống lúa ĐS1, là một trong các giống lúa chất lượng cao thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu hiện nay, thuộc loài phụ Japonica, được lưu hành cho các tỉnh phía Nam ngày 31/12/2019 và nhanh chóng được xếp vào top 10 giống tốt nhất cho Đồng bằng sông Cửu Long; mỗi năm sản xuất 200.000 – 300.000 ha; năng suất tăng 10-15% so với giống đối chứng trong sản xuất; giá xuất khẩu gạo ĐS1 từ 700 – 800USD/tấn, cao hơn 100 – 120 USD/tấn so với gạo thường. Ước tính sản xuất giống ĐS1 đem lại lợi nhuận hàng năm khoảng 2.700 tỷ đồng cho người dân trồng lúa.

Hay giống lúa DT80 được chọn tạo bằng phương pháp đột biến kết hợp với chỉ thị phân tử mang gen chịu mặn Saltol, được công nhận giống quốc gia năm 2019; được người dân các tỉnh phía Bắc đón nhận và đưa vào sản xuất với diện tích 3.000 ha/năm, đặc biệt hiệu quả trên chân đất bị nhiễm mặn do ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu.

Giống lúa DT82 được chọn tạo bằng phương pháp lai truyền thống kết hợp chỉ thị phân tử mang 3 gen kháng bệnh bạc lá Xa4, Xa7 và Xa21, được công nhận giống quốc gia năm 2021; được người dân ở các tỉnh phía Bắc đón nhận và đưa vào sản xuất với diện tích trên 2.000ha/năm tại các tỉnh phía Bắc. Giống lúa DT82 đưa ra sản xuất đã mang lại hiệu quả kinh tế tăng 7,190 triệu đồng/ha so với giống lúa Hương thơm số 1 (là giống lúa trồng phổ biến trong sản xuất).

Giống lúa SHPT3 được chọn tạo bằng phương pháp lai truyền thống kết hợp chỉ thị phân tử mang gen chịu ngập Sub1, được công nhận giống quốc gia năm 2019; được người dân ở các tỉnh phía Bắc đón nhận và đưa vào sản xuất với diện tích hơn 1.000 ha, hiện nay giống đang được trồng thử nghiệm tại các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ để mở rộng vùng sản xuất; mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với giống lúa Khang Dân 18.

Vấn đề tiếp theo mà tôi cũng rất tâm đắc đó là tôi là tác giả và đồng của 12 giống nấm chủ lực thuộc chương trình sản phẩm quốc gia nấm ăn và nấm dược liệu. Việc kết hợp nguồn gen trong tự nhiên và nguồn gen nhập nội trong chọn tạo giống nấm đã giúp đề tài chọn tạo được 12 giống nấm mới thuộc 6 loại nấm chủ lực (rơm, sò, mỡ, mộc nhĩ, linh chi, đùi gà) có tiềm năng năng suất cao và chất lượng tốt (năng suất cao hơn giống hiện có 15-26%); đây là nguồn giống nấm quý, góp phần làm đa dạng hóa chủng loại nấm, đa dạng hóa các sản phẩm từ nấm, giúp cho các hộ trồng và kinh doanh nấm có nhiều lựa chọn hơn cho sản phẩm đầu ra của mình, thúc đẩy ngành trồng nấm của việt Nam ngày càng phát triển, phục vụ cho nội tiêu và xuất khẩu.

Một nghiên cứu cũng giúp tôi cảm thấy rất có ý nghĩa đó là tôi cùng nhóm nghiên cứu Viện Di truyền Nông nghiệp đã tạo ra bộ giống sắn kháng bệnh khảm lá (HN1, HN3, HN5, HN36, HN80 và HN97 cho vùng Nam Bộ; HN3 cho vùng Duyên hải Nam Trung Bộ; HN5 cho vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên; SDA15 cho vùng Tây Nguyên) được lưu hành đúng thời điểm dịch khảm lá sắn bùng phát từ các tỉnh từ Bắc Trung bộ trở vào đã giúp ngành nông nghiệp hạn chế sự phát triển của dịch bệnh.

Việc lưu hành bộ giống sắn kháng khảm lá đúng thời điểm dịch bệnh bùng phát đã giúp kiểm soát tốt dịch bệnh khảm lá sắn, duy trì sự phát triển ngành sắn và tăng thu nhập cho người nông dân. Ngoài ra, sản xuất các giống sắn HN1, HN3 và HN5 cho hiệu quả kinh tế tăng lên 40 – 60% so với giống đối chứng được trồng phổ biến nhất trong sản xuất là KM94.

Đến nay, diện tích trồng các giống sắn kháng khảm lá của Viện Di truyền Nông nghiệp đã lên đến cả nghìn hecta, tập trung ở các tỉnh Đông Nam Bộ, Duyên Hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và một số tỉnh phía Bắc.

Thưa giáo sư, tôi đã từng trao đổi với nhiều nhà khoa học trẻ trong lĩnh vực công nghệ sinh học và điều họ đang rất trăn trở đó là hành lang pháp lý cho cây trồng chỉnh sửa gen, một hướng nghiên cứu quan trọng mà Viện Di truyền Nông nghiệp đang tiên phong trong việc làm chủ và áp dụng công nghệ. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

- Phải khẳng định, tôi là một trong những người tiên phong ở Việt Nam trong tiếp cận và làm chủ công nghệ chỉnh sửa hệ gen trong chọn tạo giống cây trồng. Ba năm sau khi công nghệ chỉnh sửa hệ gen được công bố, tôi được giao chủ nhiệm đề tài khoa học cấp Nhà nước trong lĩnh vực này, đó là đề tài: “Ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen để chọn tạo giống Bắc thơm 7 và TBR225 kháng bệnh bạc lá”.

Nhận thấy ưu điểm lớn nhất của công nghệ chỉnh sửa hệ gen đối với lĩnh vực nghiên cứu sinh học nông nghiệp nói chung và nghiên cứu ứng dụng chọn tạo giống cây trồng nói riêng ở Việt Nam, đó là có thể trực tiếp cải tạo tính trạng quan tâm của cây trồng (tương tự công nghệ chuyển gen thực vật) mà không tạo ra sản phẩm chuyển gen, tôi đã xây dựng một nhóm nghiên cứu chuyên sâu về công nghệ này.

Hiện tại, nhóm nghiên cứu đã thiết kế được hệ thống CRISPR/Cas9 chỉnh sửa gen cho phép chỉnh sửa đồng thời đa gen trên cả 2 nhóm cây trồng 1 lá mầm và 2 lá mầm; phát triển thành công các quy trình chỉnh sửa gen bằng hệ thống CRISPR/Cas9 cho một số đối tượng cây trồng chủ lực của Việt Nam như lúa, ngô, mía, khoai tây, thuốc lá…; đã tạo thành công dòng lúa Bắc thơm 7 và TBR225 kháng bệnh bạc lá lúa phổ rộng bằng công nghệ chỉnh sửa gen CRISPR/Cas9 ở quy mô phòng thí nghiệm và nhà kính.

Có thể nói, bạc lá là bệnh nguy hiểm trên cây lúa, nhưng do vướng hành lang pháp lý với cây trồng chỉnh sửa gen nên các dòng/giống lúa kháng bệnh bạc lá của chúng tôi tạo ra cho đến nay vẫn còn trong phòng thí nghiệm.

Đây là điều trăn trở không chỉ của tôi mà của tất cả các nhà khoa học trong lĩnh vực công nghệ sinh học, bởi ở góc độ khoa học thì tôi khẳng định cây trồng chỉnh sửa gen chúng tôi tạo ra về bản chất là cây đột biến chính xác, cũng như tất cả các cây trồng đột biến tự nhiên và nhân tạo ngoài sản xuất, chúng tôi chỉ chỉnh sửa một đoạn gen từ 1 – 10 nucleotid để cải thiện tính trạng cây trồng chứ không có một gen lạ khác nào được đưa vào.

Đơn cử như hai dòng lúa kháng bệnh bạc lá của Viện Di truyền Nông nghiệp, nếu có hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho cây trồng chỉnh sửa gen thì tôi tin chúng tôi sẽ góp phần tạo ra một cuộc cách mạng trên đồng ruộng vì những giống lúa Bắc Thơm 7, TBR225 đang được trồng với diện tích cả triệu hecta, nếu đưa giống kháng bạc lá vào thì có thể làm lợi cho nông dân nhiều tỷ đồng.

Ngày 22/12/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Ông có kỳ vọng Nghị quyết 57 sẽ tạo ra bước đột phá cho các nhà khoa học nói chung, các nhà khoa học trong trong lĩnh vực nông nghiệp nói riêng?

- Do tính chất đặc thù so với các ngành nghề khác, làm nghiên cứu khoa học có môi trường cạnh tranh cao nhưng thu nhập lại không cao, do đó nếu không có đam mê cống hiến sẽ khó bám trụ với nghề.

Có một thực tế rất đáng lo ngại ở các viện nghiên cứu hiện nay là đang thiếu hụt một thế hệ các nhà khoa học đầu ngành và lực lượng nghiên cứu viên trẻ vì trong một thời gian dài khoa học chưa được quan tâm tương xứng. Thế hệ các nhà khoa học đầu ngành bị mai một, rơi rụng và lực lượng nghiên cứu viên trẻ thì đi tìm việc có thu nhập cao hơn hoặc lực lượng mới bổ sung rất khó tuyển dụng do chế độ đãi ngộ dành cho các nhà khoa học còn ít, người ta khó có thể chuyên tâm trong phòng thí nghiệm khi còn phải đi lo cơm áo gạo tiền và các thủ tục, giấy tờ khác phục vụ công tác nghiên cứu.

Do vậy, với những quan điểm chỉ đạo, giải pháp mang tính đột phá của Tổng Bí thư Tô Lâm, tôi kỳ vọng Nghị quyết 57 sẽ là cú hích tạo động lực cho các nhà khoa học có thể sống được với đam mê của mình, từ đó cống hiến nhiều hơn những thành quả nghiên cứu cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

Được biết, ngoài công tác nghiên cứu, ông còn tham gia vào quá trình đào tạo. Sau khi nghỉ hưu theo chế độ, dự định tiếp theo của ông là gì?

Đến nay, tôi đã góp phần đào tạo 7 nghiên cứu sinh bảo vệ thành công luận án tiến sĩ, 17 học viên bảo vệ thành công khóa luận thạc sĩ và 6 nghiên cứu sinh sắp bảo vệ.

Tuy về hưu theo chế độ nhưng tôi vẫn tiếp tục ký hợp đồng với Viện Di truyền Nông nghiệp để thực hiện tiếp những dự án, đề tài tôi chủ trì hoặc tham gia và hoàn thành nghĩa vụ giúp các nghiên cứu sinh còn lại bảo vệ luận án tiến sĩ.

Hội đồng bình chọn của Trung ương Hội Nông dân Việt Nam đã nhất trí rất cao bình chọn ông là 1 trong 32 Nhà khoa học của nhà nông năm 2025. Ông cảm nhận như thế nào về danh hiệu đặc biệt này?

- Phải nói tôi rất bất ngờ và xúc động, trong suốt 39 năm cống hiến cho khoa học, tôi đã nhận được một số thành tựu danh giá, đặc biệt trong lĩnh vực ngiên cứu cơ bản chuyên sâu. Tuy vậy, danh xưng Nhà khoa học của nhà nông lần này là minh chứng thuyết phục về sản phẩm khoa học của chúng tôi tạo ra đã đến được với người dân, góp phần giúp người nông dân có thêm những mùa vàng hạnh phúc. Mà với những người làm công tác nghiên cứu khoa học như chúng tôi, đó mới là điều hạnh phúc, đích đến cuối cùng.

Xin cảm ơn ông!

GS.TS Phạm Xuân Hội, sinh ngày 10/04/1964; công tác tại Viện Di truyền Nông nghiệp từ năm 1986, đến 1/8/2025 về hưu.

GS.TS Phạm Xuân Hội được Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tặng bằng khen các năm 2013, 2015, 2017, 2022; được tặng Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ năm 2017; được Nhà nước tặng Huân chương Lao động hạng Ba năm 2020.

GS.TS Phạm Xuân Hội vừa được Hội đồng bình chọn Trung ương Hội Nông dân Việt Nam bình chọn là 1 trong 32 Nhà khoa học của nhà nông năm 2025.

×