Ký ức Hà Nội: Đất quê cha

Mà phải rồi, Quốc khánh đến nơi rồi, loa đài rộn rã mấy hôm nay, những bài hát mang khí thế hào hùng. Con phố nhỏ như khoác lên mình một tấm áo mới, hòa cùng màu cờ khắp Hà Nội.

Năm nay đất nước nhiều lễ trọng quá, tháng 4 vừa kỷ niệm 50 giải phóng miền Nam, cũng rợp bóng cờ, bây giờ là 80 năm Quốc khánh, thời của bà thường gọi là Tết Độc lập. Bà thích từ ấy hơn, rất Việt Nam, và cũng rất thiêng liêng.

Thời gian nhanh quá. Con phố này từ khi bà tìm về mua đất dựng nhà, đến nay chớp mắt đã cũng đã hơn hai mươi năm. Ngày ấy, bà theo người quen lặn lội mãi mới tìm đến miếng đất được giới thiệu, trời mưa, đường ngập, đêm tối, khi mua xong đi về, ra đến đê sông Hồng nhìn lại bà mới ngẩn ra bàng hoàng.

Trời ơi! Bà đã về mua đúng đất quê cha mà không biết.

Ký ức về màu cờ Tháng Tám ắt hẳn đã in đậm trong những người Hà Nội may mắn được là nhân chứng của thời khắc lịch sử trọng đại ấy, khi khắp phố phường niềm rộn rã ánh trong mắt người đón nền độc lập, cùng hân hoan khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa.

Bà tự hỏi, trong giờ khắc thiêng liêng ấy cha bà ở đâu và ông đã nghĩ gì? Đi dọc con phố nhỏ, những ký ức cứ tự nhiên gọi về khiến bà rân rấn nước mắt nghĩ về cha mẹ.

Người ta thường khóc khi vui, khóc khi buồn, trong những chia ly, những sum họp, thế nhưng mẹ bà lại chưa bao giờ rơi nước mắt, hay ít ra là bà chưa từng thấy điều ấy trong những năm tháng ấu thơ.

Khi cha bà vào Nam hoạt động ẩn dưới điều tiếng “vào Nam theo địch” thì bà, cô bé 6 tuổi cùng em trai đang ở với mẹ tại khu tập thể Nhà in Tiến Bộ, nơi mẹ bà làm việc, bỗng được “chuyển nhà” đến một nơi xa lắc, sau này bà mới biết đó là Nông trường Vân Lĩnh, thuộc Thanh Ba, Phú Thọ. Nơi ấy thay vì phố xá sáng đèn là đêm tối, đèn dầu leo lét phập phù trong những mái nhà lợp lá cọ và những con đường ngoằn ngoèo trơn nhẫy khi mưa xuống.

Để đi học bà phải lội qua ba con suối, những học trò bản địa thương cô bé người Hà Nội lạ lẫm, chúng lội sang trước rồi tung một đầu cây nứa cho bạn bám vào dò dẫm mà sang. Mọi thứ rồi cũng dần quen.

Nhưng có một thứ không quen được. Là ánh mắt mọi người nhìn mẹ con bà. Cha bà đi vắng mãi không về.

Cha đã vắng bóng trong chị em bà từ những ngày thơ bé. Có lần nhìn thấy cậu Thành, em trai bà chạy theo xe đạp của một người cha khác đang đèo con, cứ níu vào sau gác ba ga, bà đứng khóc tu tu, tủi thân thay em vì chẳng thấy bố, cũng chẳng được bố chở bao giờ.

Con phố này ngắn lắm, nó quen thuộc với bà bao năm nay, từ khi về đây ở thay cho căn hộ tập thể ở Thành Công. Sáng sáng rảo bước ra nhà văn hóa tập thái cực quyền với hội người cao tuổi, ấy thế mà bà lại khỏe ra. Ngày trước có dạo bà ốm liên miên, cân nặng sụt còn có 45kg phải xin nghỉ mất sức, thế mà giờ lại có da có thịt. Chẳng biết có phải do hợp thổ nhưỡng quê cha không.

Đi đến đầu đường bà rẽ vào trước một căn nhà. Những người bán hàng ngồi ké vỉa hè thu vội đồ đoàn nhường lối. Tra chìa khóa vào ổ gắn trên cánh cổng gỗ bà đẩy cửa bước vào. Trong ấy có những kỷ vật về cha bà. Nhiều và khá đầy đủ.

Bà đứng trước tấm hình cha bà khi mang tên Nguyễn Văn Tá làm việc trong cơ quan mật thám của Pháp tại Hà Nội những ngày Pháp chiếm đóng Thủ đô. Trong đó có bức ảnh đại gia đình, một dịp hiếm hoi gia đình miền Nam, gia đình miền Bắc cùng sum họp.

Gia đình miền Bắc là mẹ cả, gia đình miền Nam là mẹ hai. Mẹ cả là mẹ bà, cụ Phạm Thị Thanh, người đã về với thế giới người hiền năm 2000. Năm ấy là năm kỷ niệm 25 năm giải phóng miền Nam và 55 năm nước nhà giành độc lập.

Mẹ bà, trong tâm tưởng ắt hẳn luôn chứa đựng hai tiếng “miền Nam” nhiều hơn những bà mẹ khác, trong những khắc khoải từ sâu thẳm. Không phải như những người vợ có chồng ra trận, dấn thân vào nơi lửa đạn, trên trận tuyến khốc liệt khói bom.

Bởi cha bà chiến đấu trong một trận tuyến khác, rất khác biệt, ẩn thân trong một vỏ bọc an nhàn, ăn trắng mặc trơn và còn là nhân vật quan trọng ở đâu đó, trong một thế giới mà dù có giàu trí tưởng tượng đến mấy chị em bà cũng chẳng bao giờ hình dung ra được. Đó là một miền xa thẳm với tuổi thơ chị em bà.

Cha bà khi ấy là ông Nguyễn Văn Tá, cán bộ Phủ Đặc ủy Trung ương tình báo Chính quyền Sài Gòn. Nghe nghiêm trọng vậy nhưng những người ở phía bên kia lại đặt cho cha bà biệt danh ông “Tá Bụt”. Là vì ông hiền như Bụt, quyền cao chức trọng, lương bổng đủ đầy nhưng ông sinh hoạt giản tiện đến khắc khổ. Vợ con ông trong ấy cũng vậy.

Suốt từ năm 1954 khi đất nước hai miền chia cắt cho đến năm 1974, khi ông bị lộ phải thoát vào căn cứ của ta để tổ chức đưa ra miền Bắc cha bà đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ tổ chức giao.

Còn mẹ bà, bao nhiêu thử thách cân não kể từ khi Phó Giám đốc Nha Công an Hà Nội tìm đến thăm chị Phạm Thị Thanh với câu hỏi nhẹ nhàng nhưng nặng cả ngàn cân: “Theo chỉ thị của Đảng mà trực tiếp là lãnh đạo cao cấp, ngành tình báo phải làm đám cưới giả cho anh Đặng Trần Đức để hợp thức hóa thân phận trước khi nhận nhiệm vụ vào Nam. Tổ chức yêu cầu phải xin ý kiến chị, nếu chị đồng ý thì mới làm đám cưới đó”. Đồng ý? Không đồng ý? Tại sao lại không đồng ý? Chắc hẳn mẹ của bà đã trải qua tất cả những giằng xé tâm lý ấy. Và rồi câu trả lời đã rõ. Bà đã vì việc nước gác lại tình riêng.

Trong trí nhớ của bà, cụ Phạm Thị Thanh, mẹ của bà chưa bao giờ khóc. Trước ánh mắt không mấy thiện cảm, trước điều tiếng ì xèo của thói đời, và hơn hết là trước sự biền biệt không tin tức, không rõ sống chết của cha bà ở phía bên kia giới tuyến, ngay cả khi cha bà trở về, giây phút hội ngộ sau 21 năm đằng đẵng, khi người đàn ông mẹ bà chọn gắn bó cuộc đời hiển hiện bằng xương bằng thịt, mẹ bà cũng không hề rơi nước mắt, chỉ bật lên hai tiếng: Anh Đức! Giản dị vậy nhưng với cha bà có lẽ là thiêng liêng lắm.

Thiêng liêng bởi suốt hai mốt năm chẳng bao giờ có ai gọi ông bằng cái tên cúng cơm, cái tên khai sinh cha mẹ đặt cho này. Người ta gọi ông là ông Tá.

Kể cả sau ngày đất nước giải phóng, tiếp tục công tác trong ngành tình báo Quân đội thì đồng đội cũng thường gọi ông với biệt danh ông Ba Quốc. Cái tên Đức sau hơn hai mươi năm, kể từ năm 1949 khi ông vào làm cho mật vụ Pháp tại Hà Nội đã được cất kỹ chôn sâu nay mới có người xướng lên, bật ra từ bao ẩn ức, thương yêu, nhớ nhung, có thể một chút tủi thân nhưng không hờn trách.

Bởi mẹ bà hiểu nhiệm vụ của chồng, và quan trọng hơn, bởi mẹ bà chính là người đồng chí, từng tham gia tổ tam tam, từng cùng cha bà phá vụ án Ôn Như Hầu trước Cách mạng Tháng Tám, sau đó tình yêu mới nảy nở để họ về chung một nhà.

Khi cách mạng thành công, chính quyền về tay nhân dân thì cha bà về làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân lâm thời tại xã Thanh Trì là quê hương bản quán rồi mới nhận nhiệm vụ khác của tổ chức. Sau giải phóng miền Nam cha bà tiếp tục biền biệt trên những nẻo đường biên giới Tây Nam, biên giới phía Bắc và nhiều nhất là chiến trường Campuchia. Những cuộc trở về chóng vánh của ông chỉ kịp làm một việc là phục hồi danh phận cho vợ con, gia đình, rồi lại đi vì “Anh cũng rất muốn về với gia đình nhưng đất nước đang chiến tranh, bao người hi sinh, anh không thể…”.

Độc lập đã đến từ những góp nhặt cỏn con của cha mẹ bà. Hòa bình đã về theo những mao mạch li ti như câu chuyện của gia đình bà để mà vươn mình đứng thẳng kiêu hãnh trên nước non liền một dải.

Bà đã trở về quê cha trong một đêm mưa ngập lội bập bõm trên con đường ngập nước đến mức chẳng nhận ra quê cha đất tổ, còn cha bà đã trở về quê hương bằng một cách khác, sau khi nghỉ hưu và sau tất thảy những cống hiến có thể cho đất nước.

Đơn vị và địa phương đã phối hợp dựng nên Nhà lưu niệm Thiếu tướng, Anh hùng LLVTND Đặng Trần Đức nằm ngay đầu con phố bà vừa đi qua. Con phố từng quen thuộc với bước chân bà hai năm trước cũng đã được Thành phố Hà Nội đặt tên: Phố Đặng Trần Đức. Đó là con phố chỉ với độ dài chừng dăm trăm mét, nhỏ bé, khiêm nhường như chính cuộc đời của cha bà.

*

Tôi lặng lẽ đứng sau bà Đặng Chính Giang trong Nhà lưu niệm Thiếu tướng, Anh hùng LLVND Đặng Trần Đức. Hai gian trưng bày như gói gọn cả cuộc đời cha bà.

Ở đây có tấm ảnh cha bà trong biển người trước tòa nhà Bắc Bộ phủ trong ngày lịch sử 19/8/1945. Tấm ảnh chỉ là đen trắng, đặc kín người với phục trang của người Hà Nội những năm bốn mươi thế kỉ trước, nhưng trong mắt bà tôi vẫn thấy màu cờ đỏ sao vàng, sau mắt bà tôi vẫn nhìn thấy ánh mắt hân hoan mà kín đáo, kiên nghị của người thanh niên Hà Nội Đặng Trần Đức, như bản tính cha bà suốt bấy nhiêu năm thăng trầm, trước niềm vui hay khổ đau, khi bình tĩnh hay trước những tình huống nguy nan thì ánh mắt ấy vẫn mang một nét như là bình thản.

Mảnh đất này 80 năm trước, cha bà đã trở về trong màu áo mới, màu của độc lập, là xã Thanh Trì.

Sau 80 năm, vẫn mảnh đất này thôi nhưng là phường Thanh Trì thuộc quận Hoàng Mai, còn vài tháng nay thì thuộc phường Vĩnh Hưng, TP. Hà Nội.

Quê xưa giờ đã khác lắm rồi, kể từ cái thời cha bà đi kháng chiến, tham gia Việt Minh cứu nước… Lịch sử tuy dài nhưng rọi chiếu trong gia đình bà thì vẫn liền mạch và sáng rõ. Đất dưới chân bà thiêng liêng và sâu thẳm, bởi đó là đất nước, và cũng là mảnh đất quê cha.

×