Mohamed Mashally: Huyền thoại về “Thánh sống” và lời thề không định giá con người

Lời thề dưới chân một cái chết không đáng có

Tại thành phố Tanta thuộc đồng bằng sông Nile của Ai Cập, có một con hẻm nhỏ mà người dân địa phương gọi bằng cái tên đầy kính trọng - “Con đường của người nghèo”. Ở đó, suốt hơn 50 năm, một người đàn ông gầy gò, giản dị đã ngày ngày mở cửa phòng khám, đón từng bệnh nhân bước vào, không phân biệt giàu nghèo, tôn giáo hay xuất thân.

Ông là Mohamed Mashally (1944 - 2020), một bác sĩ tốt nghiệp loại xuất sắc từ trường y danh tiếng ở Cairo năm 1967. Với nền tảng học thuật ấy, ông hoàn toàn có thể trở thành một chuyên gia hàng đầu, làm việc tại những bệnh viện tư nhân lớn, sống trong những khu biệt thự sang trọng.

Nhưng Mashally đã chọn một con đường khác, con đường mà ông biết trước sẽ không có sự giàu có vật chất, nhưng lại mang đến một dạng “giàu có” khác: Sự thanh thản của lương tâm.

Nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Amartya Sen từng viết: “Sự phát triển thực sự không chỉ đo bằng thu nhập, mà bằng khả năng con người được sống một cuộc đời có giá trị và phẩm giá”. Cuộc đời Mashally chính là minh chứng sống động cho định nghĩa ấy.

Bi kịch đã định hình toàn bộ cuộc đời ông xảy ra khi Mashally còn là một bác sĩ trẻ. Một cậu bé mắc bệnh tiểu đường nặng cần insulin để sống. Nhưng gia đình em quá nghèo. Người mẹ phải đối diện với một lựa chọn không thể chấp nhận: Cứu một đứa con, hay để những đứa khác chết đói.

Cậu bé đã tự kết thúc cuộc đời mình để không trở thành gánh nặng. Khoảnh khắc ấy không chỉ là một cú sốc – mà là một bản án đạo đức đối với xã hội. Và Mashally, đứng trước cái chết ấy, đã đưa ra lời thề định mệnh: Ông sẽ không bao giờ để tiền bạc quyết định sự sống còn của bệnh nhân.

Trong y học hiện đại, nguyên tắc “không gây hại” (non-maleficence) là một trong những trụ cột đạo đức cơ bản. Nhưng Mashally đã đi xa hơn thế: Ông không chỉ tránh gây hại, mà còn chủ động chống lại bất công – một dạng “đạo đức hành động”.

Phòng khám 10 bảng - Mô hình y đức đối nghịch với thị trường

Trong khi chi phí y tế toàn cầu ngày càng leo thang, riêng tại Mỹ, theo báo cáo của World Health Organization, hàng triệu người mỗi năm rơi vào nghèo đói vì chi phí chữa bệnh, phòng khám của Mashally lại vận hành theo một logic hoàn toàn khác. Phí khám: 5 bảng Ai Cập, sau tăng lên 10 - 15 bảng (chưa đến 1 USD). Thuốc: nhiều khi miễn phí. Thời gian làm việc: 10 - 12 tiếng mỗi ngày, không nghỉ.

Ông không tích lũy tài sản. Không đầu tư. Không mở rộng phòng khám. Không thương hiệu hóa bản thân.

Nếu đặt Mashally trong khung lý thuyết kinh tế, ông là một “ngoại lệ phi lý”. Nhưng nếu đặt ông trong khung đạo đức, ông lại là “chuẩn mực lý tưởng”. Nhà triết học Albert Schweitzer, người từng đoạt Nobel Hòa bình vì cống hiến y tế tại châu Phi, đã nói: “Mục đích của cuộc đời con người là phục vụ, và thể hiện lòng trắc ẩn.”

Mashally không chỉ tin vào điều đó, ông sống đúng như vậy, mỗi ngày, suốt nửa thế kỷ.

Ở nhiều quốc gia, hệ thống y tế được xây dựng như một thiết chế công, với bệnh viện, bảo hiểm, ngân sách nhà nước. Nhưng ở Tanta, trong một thời gian dài, phòng khám của Mashally đã đóng vai trò như một “thiết chế đạo đức thay thế”. Người nghèo không đến đó chỉ để chữa bệnh. Họ đến để tìm kiếm một thứ hiếm hoi hơn: sự công bằng.

Trong xã hội học, khái niệm “vốn xã hội” (social capital) được Robert Putnam nhấn mạnh như nền tảng của niềm tin cộng đồng. Mashally, bằng hành động cá nhân, đã tạo ra một nguồn “vốn xã hội” đặc biệt, nơi niềm tin không đến từ thể chế, mà từ con người. Ông không cần quảng cáo. Không cần truyền thông. Uy tín của ông được xây dựng từ những bệnh nhân đã được cứu sống.

Năm 2019, khi xuất hiện trên chương trình Qalby Etmaan, Mashally được đề nghị một khoản tiền lớn và một chiếc xe hơi. Ông từ chối. Không phải vì ông không cần tiền. Mà vì ông không muốn thay đổi cách mình sống. Ông nói: Nếu có tiền, hãy giúp bệnh viện và trẻ mồ côi.

Trong một thế giới mà nhiều người sẵn sàng đánh đổi giá trị để lấy tiện nghi, sự từ chối của Mashally mang ý nghĩa như một tuyên ngôn: Không phải mọi thứ đều có thể quy đổi thành tiền.

hà văn Victor Hugo từng viết: “Bạn cho đi không phải là khi bạn có nhiều, mà là khi bạn cho đi ngay cả khi bạn có ít”. Mashally đã sống đúng với tinh thần đó, một cách triệt để.

Sự ra đi của một con người và sự ở lại của một biểu tượng

Thế giới không thiếu những bác sĩ nhân đạo. Cuba nổi tiếng với các chương trình “xuất khẩu bác sĩ”, cử hàng nghìn nhân viên y tế đến các vùng khó khăn trên toàn cầu. Ấn Độ có những bệnh viện giá rẻ phục vụ hàng triệu người nghèo. Châu Phi có nhiều tổ chức phi chính phủ y tế hoạt động không vì lợi nhuận.

Nhưng Mashally khác. Ông không đại diện cho một hệ thống. Không thuộc một tổ chức quốc tế. Không có ngân sách nhà nước. Ông chỉ là một cá nhân, nhưng đã làm công việc của cả một hệ thống trong phạm vi nhỏ bé của mình. Chính điều đó khiến ông trở nên đặc biệt: ông chứng minh rằng đạo đức không cần quy mô lớn để tạo ra tác động sâu rộng.

Ngày 28/7/2020, Mashally qua đời vì suy tim ở tuổi 76. Sự ra đi của ông không chỉ là mất mát của một gia đình hay một thành phố, mà là mất mát của một biểu tượng đạo đức. Hàng nghìn người đã đến tiễn đưa ông. Hàng triệu người trên mạng xã hội gọi ông là “bác sĩ của người nghèo”.

Trong một thế giới thường tôn vinh người giàu, sự tôn vinh dành cho Mashally mang ý nghĩa đặc biệt: Nó cho thấy xã hội vẫn còn khả năng nhận ra và trân trọng những giá trị phi vật chất.

Di sản của Mashally không phải là tiền bạc, cũng không phải là công trình vật chất. Đó là một câu hỏi. Một câu hỏi dành cho toàn xã hội: “Liệu chúng ta có chấp nhận một thế giới nơi con người phải chết vì không có tiền?”. Và nếu câu trả lời là không, thì chúng ta sẽ làm gì? World Health Organization từng khẳng định: “Y tế là quyền cơ bản của con người, không phải là đặc quyền của người giàu.” Mashally đã biến tuyên ngôn đó thành hiện thực, không bằng chính sách, mà bằng cuộc đời mình.

Trong lịch sử, có những con người được nhớ đến vì quyền lực, có những người vì tài sản, và có những người vì trí tuệ. Mashally được nhớ đến vì lòng nhân ái. Ông không thay đổi thế giới theo cách ồn ào. Ông không viết sách, không diễn thuyết, không lãnh đạo phong trào. Ông chỉ làm một việc, lặp đi lặp lại, mỗi ngày, suốt hơn 50 năm: chữa bệnh cho người nghèo.

Và đôi khi, chính những hành động giản dị nhưng bền bỉ ấy mới là thứ tạo nên sự vĩ đại. Trong bộ quần áo cũ, đôi giày mòn và chiếc túi da sờn, Mashally không sở hữu gì nhiều. Nhưng ông có thứ mà không một tỷ phú nào có thể mua được: Sự kính trọng tuyệt đối của con người.

×