Nghị quyết 79 và vai trò của doanh nghiệp Nhà nước với mục tiêu hình thành "Big Tech quốc gia" (bài 6)

LTS: Từ những đòi hỏi bức thiết đổi mới toàn diện các nguồn lực của các thành phần kinh tế nhằm đưa đất nước tăng trưởng hai con số trong kỷ nguyên mới, ngày 6/1, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 79 - NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước.

Bên cạnh sự thừa nhận vai trò to lớn, những đóng góp đặc biệt cho chặng đường 80 năm phát triển, 40 năm đổi mới, Nghị quyết của Bộ Chính trị “nhìn thẳng, nói rõ và vạch tên” những vấn đề “thâm căn, cố đế” của khu vực kinh tế Nhà nước trong thời gian qua, đồng thời cụ thể hóa các tư duy đột phá, quan điểm chiến lược nhằm "cởi trói" cho khu vực kinh tế quan trọng này trước đòi hỏi, thách thức rất lớn giai đoạn tới.

Báo Dân Việt tổ chức loạt bài chuyên đề "Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị - Tái định vị vị thế của kinh tế Nhà nước" - phỏng vấn, phân tích từ các chuyên gia kinh tế, học giả, đại biểu Quốc hội nhằm làm sáng tỏ những tư tưởng, quan điểm và cách thức đổi thay từ tư duy, đến hành động của Bộ Chính trị nhằm khơi dậy tiềm lực hàng triệu tỷ đồng của kinh tế Nhà nước phát triển chưa xứng tầm, còn ngủ quên thời gian qua.

Bộ Chính trị vừa ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước. Một trong những nội dung quan trọng được Nghị quyết đưa ra đó là yêu cầu doanh nghiệp nhà nước phải đi đầu trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Trao đổi với Dân Việt, GS.TSKH Nguyễn Quốc Sỹ - Viện trưởng Viện Công nghệ VinIT đã phân tích vai trò của doanh nghiệp nhà nước nói chung là chủ thể dẫn dắt thị trường và làm sao phát triển doanh nghiệp công nghệ nhà nước nói riêng để làm sao hình thành mô hình Big Tech quốc gia trong lĩnh vực công nghệ và hạ tầng số.

"Cởi nút thắt" các dự án công nghệ lớn do doanh nghiệp nhà nước triển khai

Thưa GS, vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong triển khai Nghị quyết 79 là “người dẫn dắt thị trường” hay chỉ là người thực hiện chính sách?

- Nghị quyết 79, theo tôi, đã xác lập một cách khá rõ ràng vai trò mới của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) trong lĩnh vực công nghệ và hạ tầng số: Không chỉ là “cánh tay thực thi” chính sách, mà phải trở thành chủ thể dẫn dắt thị trường trong những lĩnh vực then chốt mà khu vực tư nhân chưa đủ lực hoặc chưa sẵn sàng đầu tư dài hạn. Đây là điểm khác biệt căn bản so với nhiều giai đoạn trước, khi DNNN chủ yếu được giao chỉ tiêu, nhiệm vụ hành chính và đánh giá bằng mức độ hoàn thành kế hoạch.

Tuy nhiên, “dẫn dắt thị trường” không đồng nghĩa với việc thay thế thị trường hay lấn át khu vực tư nhân. Vai trò dẫn dắt ở đây nên được hiểu theo ba tầng.

Thứ nhất, DNNN đi đầu trong đầu tư hạ tầng nền tảng – những lĩnh vực có chi phí lớn, thời gian hoàn vốn dài, rủi ro cao như hạ tầng số, dữ liệu, cloud quốc gia, AI nền tảng.

Thứ hai, DNNN đóng vai trò tạo chuẩn, tạo sân chơi, tức là xây dựng các nền tảng mở, các tiêu chuẩn kỹ thuật, API để doanh nghiệp khác có thể tham gia, phát triển dịch vụ trên đó (API là các phương thức, giao thức kết nối với các thư viện và ứng dụng khác. Nó là viết tắt của Application Programming Interface – giao diện lập trình ứng dụng. API cung cấp khả năng truy xuất đến một tập các hàm hay dùng. Và từ đó có thể trao đổi dữ liệu giữa các ứng dụng).

Thứ ba, DNNN phải đóng vai trò “khách hàng đầu tiên” cho các công nghệ mới, giúp hình thành thị trường ban đầu.

Vấn đề quan trọng là cơ chế đánh giá hiệu quả. Nếu vẫn đánh giá DNNN chủ yếu bằng việc hoàn thành chỉ tiêu hành chính, giải ngân hay số lượng dự án, thì rất khó tạo ra đổi mới thực chất.

Theo tôi, cần chuyển mạnh sang đánh giá bằng tác động thị trường và tác động hệ sinh thái, ví dụ: mức độ doanh nghiệp tư nhân tham gia chuỗi giá trị; số lượng startup, sản phẩm, dịch vụ hình thành trên nền tảng do DNNN đầu tư; khả năng thương mại hóa, xuất khẩu công nghệ; và đặc biệt là mức độ giảm phụ thuộc công nghệ nước ngoài. Chỉ khi đó, vai trò “người dẫn dắt thị trường” mới thực sự có ý nghĩa, thay vì chỉ là một khẩu hiệu chính sách.

Một vấn đề xưa nay hay được nhắc đến, đó là tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm trong khối doanh nghiệp nhà nước, vậy Nghị quyết 79 đã đủ mạnh chưa?

- Một trong những “nút thắt” lớn nhất của các dự án công nghệ lớn do DNNN triển khai trong quá khứ chính là tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Công nghệ là lĩnh vực có rủi ro cao, xác suất thất bại lớn, trong khi khung pháp lý và cơ chế kiểm tra, giám sát lại thường được thiết kế theo logic của đầu tư công truyền thống, tức là ưu tiên an toàn, đúng quy trình hơn là hiệu quả đổi mới.

Một trong những “nút thắt” lớn nhất của các dự án công nghệ lớn do DNNN triển khai trong quá khứ chính là tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm.

Nghị quyết 79, theo tôi, đã có bước tiến quan trọng khi thừa nhận tính đặc thù của đầu tư công nghệ và nhấn mạnh yêu cầu đổi mới, chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở tinh thần nghị quyết mà không có các cơ chế pháp lý cụ thể thì rất khó giải phóng được tâm lý “an toàn là trên hết” trong đội ngũ lãnh đạo và quản lý DNNN.

Theo tôi, vẫn cần thêm các “lá chắn pháp lý” rõ ràng hơn. Ví dụ, cần phân biệt rạch ròi giữa rủi ro công nghệ hợp lý và sai phạm do lợi ích cá nhân. Cần có cơ chế đánh giá dự án công nghệ theo vòng đời đổi mới, cho phép thử nghiệm, thất bại và điều chỉnh, thay vì chỉ nhìn kết quả cuối cùng. Đồng thời, trách nhiệm cá nhân cần được đặt trong bối cảnh quyết định tập thể, có hội đồng chuyên gia độc lập tham gia từ khâu thẩm định đến giám sát.

Nếu không giải quyết được nỗi sợ trách nhiệm một cách thực chất thì dù nghị quyết có tiến bộ đến đâu, hành vi thực tế vẫn sẽ rất thận trọng, thậm chí trì trệ.

Nghị quyết 79 và mô hình “Big Tech quốc gia”: Vai trò tập đoàn công nghệ – hạ tầng số

GS có thể phân tích những lợi thế và hạn chế của một số doanh nghiệp, tập đoàn công nghệ nhà nước?

- Có thể lấy ví dụ: Viettel và VNPT có những lợi thế rất đặc biệt để chuyển mình từ nhà mạng sang tập đoàn công nghệ – hạ tầng số. Trước hết là quy mô và độ phủ hạ tầng, điều mà rất ít doanh nghiệp tư nhân có thể sánh được.

Thứ hai là nguồn dữ liệu và khách hàng khổng lồ, trải rộng trên toàn bộ nền kinh tế – xã hội. Thứ ba là năng lực tổ chức và kỷ luật vận hành, đặc biệt với Viettel, vốn đã được kiểm chứng qua nhiều dự án lớn trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất lại nằm ở chính những lợi thế đó. Mô hình nhà mạng truyền thống thường quen với tư duy đầu tư lớn, chu kỳ dài, sản phẩm tương đối ổn định. Trong khi đó, công nghệ số, AI, nền tảng số đòi hỏi tư duy linh hoạt, thử nghiệm nhanh, chấp nhận thất bại và khả năng thu hút nhân tài toàn cầu. Văn hóa doanh nghiệp, cơ chế lương thưởng, quyền tự chủ cho đội ngũ công nghệ là những thách thức không nhỏ.

Ngoài ra, việc vừa mang sứ mệnh chính sách, vừa cạnh tranh trên thị trường cũng tạo ra áp lực kép. Nếu không tách bạch rõ các nhiệm vụ công ích và nhiệm vụ kinh doanh, các tập đoàn này có thể rơi vào tình trạng “nửa thị trường, nửa hành chính”, làm giảm hiệu quả đổi mới. Do đó, chuyển đổi không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là câu chuyện tái cấu trúc quản trị và tư duy chiến lược.

Vậy GS nhìn nhận thế nào về mô hình “Big Tech quốc gia”, liệu có phù hợp với điều kiện Việt Nam không?

- Có thể nói, Nghị quyết 79 phản ánh một sự lựa chọn chiến lược khá rõ ràng của Việt Nam: Xây dựng các Big Tech mang tính quốc gia trong những lĩnh vực cốt lõi như hạ tầng số, dữ liệu, viễn thông, nền tảng công nghệ.

Trong bối cảnh toàn cầu hiện nay, đây không phải là lựa chọn cá biệt. Nhiều quốc gia, kể cả các nền kinh tế thị trường phát triển, đều đang tăng cường vai trò của Nhà nước trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược vì lý do an ninh, chủ quyền số và khả năng tự chủ công nghệ.

Với Việt Nam, lựa chọn này theo tôi là phù hợp nhưng không dễ. Phù hợp, bởi chúng ta đang đứng trước bài toán kép: vừa cần phát triển thị trường công nghệ đủ lớn, đủ sâu; vừa phải bảo đảm an ninh dữ liệu, an ninh hạ tầng và không bị lệ thuộc vào các nền tảng xuyên quốc gia.

Nếu hoàn toàn phó mặc cho thị trường, rất khó hình thành những nền tảng quy mô quốc gia trong điều kiện doanh nghiệp tư nhân còn hạn chế về vốn, công nghệ lõi và khả năng chịu rủi ro dài hạn.

Tuy nhiên, thách thức lớn là làm sao để mô hình Big Tech quốc gia không trở thành mô hình “đóng”, thiếu cạnh tranh và kém đổi mới. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, Big Tech nhà nước chỉ thành công khi vận hành theo logic thị trường, chịu áp lực hiệu quả, đổi mới và minh bạch, đồng thời được đặt trong một hệ sinh thái cạnh tranh có kiểm soát.

An ninh dữ liệu không nhất thiết đồng nghĩa với độc quyền dữ liệu; điều quan trọng là quyền kiểm soát và chuẩn mực quản trị dữ liệu nằm trong tay quốc gia, trong khi việc khai thác giá trị dữ liệu có thể được mở cho nhiều chủ thể.

Hạ tầng số là nền tảng để Việt Nam trở thành quốc gia số. Ảnh VNPT

Do đó, Nghị quyết 79 là một bước đi đúng hướng, nhưng thành công hay không phụ thuộc rất lớn vào thiết kế thể chế đi kèm, đặc biệt là thể chế về cạnh tranh, dữ liệu và quản trị doanh nghiệp.

Điều quan trọng là Big Tech nhà nước không được trở thành “ốc đảo”. Muốn vậy, các nền tảng phải được thiết kế theo nguyên tắc mở – chia sẻ – cùng phát triển, có cơ chế đấu thầu, đặt hàng minh bạch, có chuẩn kỹ thuật rõ ràng và không phân biệt đối xử. Nhà nước cần đóng vai trò “nhạc trưởng”, điều phối lợi ích, thay vì để mỗi tập đoàn lớn tự xây hệ sinh thái khép kín của riêng mình.

Theo tôi, để Nghị quyết 79 thực sự tạo ra Big Tech Việt Nam, điều cốt lõi không phải là mở rộng quy mô các tập đoàn hiện có, mà là tạo ra năng lực công nghệ lõi và khả năng cạnh tranh toàn cầu. Big Tech không được đo bằng doanh thu hay số lượng nhân sự, mà bằng khả năng làm chủ công nghệ, tạo ra nền tảng và ảnh hưởng đến thị trường.

Thứ nhất, cần tập trung đầu tư vào công nghệ lõi như AI nền tảng, chip, hệ điều hành, cloud, dữ liệu lớn, thay vì chỉ làm tích hợp hay gia công. Thứ hai, cần đổi mới mạnh mẽ quản trị doanh nghiệp nhà nước, trao quyền thực chất cho đội ngũ công nghệ, thu hút nhân tài theo chuẩn thị trường quốc tế. Thứ ba, cần có cơ chế kết nối toàn hệ sinh thái, từ startup, doanh nghiệp tư nhân đến viện nghiên cứu, kể cả hợp tác quốc tế có chọn lọc.

Cuối cùng, Big Tech Việt Nam chỉ thực sự hình thành khi chúng ta chấp nhận một sự thật: đổi mới sáng tạo luôn đi kèm rủi ro và thất bại. Nghị quyết 79 sẽ chỉ thành công nếu tinh thần đó được chuyển hóa thành hành động cụ thể, thể chế cụ thể và con người cụ thể.

×