Nhà văn Thiên Sơn: "Không được rời xa những chuyển động hiểm nghèo của thế cuộc, thờ ơ số phận con người..."

Với nhà văn Thiên Sơn, mỗi tác phẩm là một hành trình sáng tạo vô cùng vất vả mà anh kiên trì dấn bước. Không phải để tìm kiếm câu trả lời giản đơn, mà để khám phá vẻ đẹp và những bí ẩn thẳm sâu của đời sống. Anh dùng con chữ để khai thác các tầng vỉa xã hội, từ những số phận đau đớn, những góc khuất tăm tối của con người trong tập truyện "Người bên lề" cho đến sự xoay vần, tráo trở của đồng tiền và quyền lực trong tiểu thuyết "Đại gia". Và những năm gần đây, Thiên Sơn chuyển sang viết tiểu thuyết lịch sử. Bắt đầu từ "Gió bụi đầy trời" với sự phản ánh tính chất hỗn loạn, phức tạp và gay cấn của thời kỳ 1945 – 1946.

Và mới đây nhất, anh đã ra mắt độc giả cuốn "Cuộc phân tranh", phản ánh tình thế bất định và khắc nghiệt thời kỳ 1946-1949. Một lần nữa, Thiên Sơn chứng tỏ tầm vóc của một người kể chuyện, dựng lên những bối cảnh hoành tráng, khắc họa nhân vật lịch sử với đầy đủ sự phức tạp và rất đỗi con người. Anh không ngừng khơi sâu vào mạch nguồn câu chuyện lịch sử, với những chi tiết khiến độc giả phải trăn trở. Anh bảo: "Tôi muốn làm mới cách nghĩ của người đọc về lịch sử, bù lấp những khoảng trống mà các sử gia không thể đề cập đến, dựng lên một bức tranh lịch sử rộng lớn và bi hùng của lịch sử hiện đại".

Ở những tác phẩm của Thiên Sơn, đằng sau câu chữ là một trí tuệ thâm trầm không bao giờ xa rời với thời cuộc và những suy tư về lịch sử, một trái tim đầy trắc ẩn đối với sự bất hạnh của con người. Dân Việt đã có cuộc trò chuyện cùng anh để hiểu thêm về một thời kỳ lịch sử quan trọng của đất nước.

Thưa nhà văn Thiên Sơn, sau cuốn Tiểu thuyết lịch sử "Gió bụi đầy trời", gần đây anh lại tiếp tục cho ra mắt độc giả cuốn "Cuộc phân tranh", cuốn sách được cho là "vén bức màn bí mật" phía sau các sự kiện lịch sử giai đoạn 1946-1949. Anh đã khai thác những nguồn tư liệu nào, kể cả những tư liệu ít được biết đến, để có cái nhìn đa chiều đến vậy?

- Tôi luôn luôn gặp câu hỏi này. Có lẽ trong các tác phẩm của tôi, người đọc thấy quá nhiều chi tiết và tư liệu, thậm chí những tư liệu mà họ không thể nghĩ một nhà văn có thể tiếp cận được. Tôi thường nói với họ, đã là nhà văn thì phải có phương pháp để biết tư liệu, phương pháp đấy gần như là một bí mật mà tôi muốn giữ riêng. Nhưng ở đây, tôi muốn nói thêm với bạn rằng, để có được tư liệu thì cần phải cần cù, nỗ lực không ngừng trong nhiều năm. Để viết một bộ sách về lịch sử như hiện nay, tôi đã âm thầm chuẩn bị từ hơn 20 năm trước.  

Tư liệu về thời kỳ lịch sử những năm 1940-1950 không phải ít, nhưng mỗi người viết một kiểu và mang góc nhìn riêng, đôi khi mang cả định kiến nặng nề. Tôi đã đắm chìm trong “một biển kiến thức”, “một biển tư liệu” ấy để hình dung ra một thời đại đầy biến động. Sau cuốn “Gió bụi đầy trời”, và "Cuộc phân tranh", giờ tôi đang làm cuốn thứ 3 về giai đoạn năm 1950-1956 và sẽ viết tiếp về các giai đoạn tiếp theo.

Tuy nhiên, đối với tiểu thuyết lịch sử thì tư liệu cũng chỉ là một yếu tố ban đầu. Sự thành công của tác phẩm chính là sự sáng tạo, sự ngẫm suy trên cái nền sự kiện đó. Mục tiêu của nhà văn không phải là bê cả đống tư liệu vào trang sách mà là dựng lên cả một thế giới nghệ thuật sống động, cụ thể, hấp dẫn khiến người đọc không muốn rời xa và luôn xúc động trên từng trang sách. Đó là một thứ công việc thủ công đòi hỏi công phu, khéo léo, trí tuệ và nhiệt huyết.

Giai đoạn lịch sử trong cuốn “Cuộc phân tranh” vô cùng phức tạp với nhiều luồng tư tưởng và thế lực chính trị đối lập nhau. Làm sao anh có thể sắp xếp các chi tiết, sự việc một cách mạch lạc trong một "ma trận" để hình thành câu chuyện vừa phản ánh được chân thực lịch sử lại luôn hấp dẫn người đọc?

- Điều quan trọng là phải nắm lấy các nhân vật chính yếu, các chi tiết chính yếu và tìm ra mối liên hệ giữa các nhân vật, các chi tiết ấy. Đó là phương cách để hình thành dần cốt truyện. Tuy nhiên, từ đó để dựng lên thế giới nghệ thuật trong tác phẩm thì còn cần phải nghiền ngẫm, suy tính rất nhiều. Có vô vàn mối quan hệ nhưng chỉ chọn lấy một phần; có rất nhiều sự việc những cũng chỉ chọn lấy những gì điển hình, đặc sắc nhất. Ngoài ra còn phải khắc dựng được nhân vật, chọn được giọng điệu hợp lý và tiết tấu phù hợp với diễn tiến câu chuyện. Đó là một chuỗi thao tác thuộc về nghề nghiệp khá thú vị mà những bạn đọc muốn dấn thân vào nghiệp viết lách có thể tìm hiểu.

Áp lực lớn nhất khi viết về một nhân vật vĩ đại và quen thuộc như Chủ tịch Hồ Chí Minh là gì? Làm thế nào để anh tìm ra những khoảng trống trong hào quang lịch sử nhằm khắc họa Người vừa chân thực, vừa gần gũi mà vẫn vô cùng đẹp đẽ như vậy?

- Chủ tịch Hồ Chí Minh là nhân vật lịch sử lớn nhất của thời đại này, với cuộc đời gian truân và một sự nghiệp vĩ đại, Người không chỉ nổi bật trong nước mà còn có tầm ảnh hưởng quốc tế rất cao. Từ xưa tới nay, các phương tiện truyền thông ở khắp nơi đều lưu lại hình ảnh, bài viết, các tư liệu về Người với mật độ dày đặc. Chính vì vậy, trong mỗi người Việt Nam đều lưu giữ một hình ảnh, một ấn tượng riêng. Điều đó gây sức ép rất lớn cho quá trình sáng tác. Tuy nhiên, chính điều đó cũng là điều thú vị đặc biệt đối với người sáng tác.

Trong “Gió bụi đầy trời” và trong tác phẩm “Cuộc phân tranh” lần này, tôi cố gắng để xây dựng hình tượng Hồ Chí Minh ở một giai đoạn vô cùng khắc nghiệt của lịch sử. Là người chèo lái con thuyền dân tộc vượt qua những bão tố của thời đại, Hồ Chí Minh là hiện thân cho trí tuệ, nhân cách và khí phách của dân tộc ta thế kỷ 20. Để làm nổi bật hình tượng Hồ Chí Minh, tôi đã dựng lên một bức tranh lịch sử rộng lớn và khắc họa những chi tiết, những việc làm, những cách nghĩ, những ứng xử của Người trước những thách thức của hoàn cảnh. Với lối viết khách quan và cụ thể, không thần tượng hóa mà để cho nhân vật hiện ra với tất cả sự bình dị, sống động, với những kỳ công vĩ đại và sức cảm hóa lớn lao với mọi người xung quanh.

Tiểu thuyết “Cuộc phân tranh” cũng đề cập đến những câu chuyện đời tư sâu kín, những bi kịch cá nhân của các nhân vật lịch sử. Việc đào sâu vào đời tư như vậy có phải là một cách khiến cho các nhân vật trở nên "đời thường" hay không?

- Chị đã nói rất đúng. Người đọc không đến với tiểu thuyết để chứng kiến những nhân vật cứng đờ như những bức tượng. Họ đến với văn chương, với tiểu thuyết để chiêm ngưỡng, để đồng cảm với những con người đời thường, bình dị nhất. Thậm chí, nhân vật càng bình dị bao nhiêu càng có sức hấp dẫn bấy nhiêu.

Tác phẩm của tôi được thiết kế theo hướng trường thiên, nhiều tập và hệ thống nhân vật đông đảo, phức tạp, nhiều tuyến. Trong đó có những nhân vật như ông Nguyễn Văn Thinh - Thủ tướng nước Nam kỳ tự trị. Lúc đầu ông hăng hái đứng ra làm chính trị, nhưng rồi nhận ra mình bị thực dân Pháp lợi dụng, trở thành một con cờ trên bàn cờ chính trị thực dân. Tôi đã tái hiện một chu trình tâm lý phức tạp của nhân vật này, những giằng co, căm giận, bất lực, hối hận và cuối cùng là hành động tự kết liễu cuộc đời. Tác phẩm cũng có những trang viết về cựu hoàng Bảo Đại thời kỳ ở Hồng Kông, có người tình là Lý Lệ Hà và những câu chuyện bên trong mối quan hệ ấy. Trong cuốn sách cũng có nhắc lại chuyện liên quan đến Hoàng hậu Nam Phương... Đấy là câu chuyện đời tư của những nhân vật lịch sử. Những chi tiết, những sự việc như vậy giúp hình dung rõ hơn về con người, hé lộ thế giới nội tâm của nhân vật và bổ sung những gam màu thẩm mĩ phong phú cho tác phẩm.

Để dựng nên hàng ngàn mẩu đối thoại, nhất là trong các cuộc đàm phán cam go đòi hỏi ở nhà văn sự cẩn trọng và tỉ mỉ như thế nào?

- Tôi thường tiết giảm sự miêu tả bối cảnh. Việc miêu tả chỉ được thực hiện khi thật cần thiết. Những lời dẫn, những chi tiết đưa đẩy cũng thường bị lướt qua nhằm làm cho tiết tấu truyện nhanh hơn và ngắn gọn. Thay vào đó là sự chuyển cảnh thường xuyên. Các nhân vật trong cuốn sách thì hầu hết là những nhân vật cao cấp đại diện cho các lực lượng chính trị chi phối đến tiến trình lịch sử, câu chuyện và đối thoại của họ vừa giúp thúc đẩy vận hành cốt truyện, vừa tạo không khí của truyện và khắc họa tính cách nhân vật. Ở đây, có một điểm khá thú vị là đối thoại của nhân vật đôi khi thay thế cho người dẫn truyện và tạo ra sự đa dạng trong các góc nhìn về lịch sử. Yếu tố này tạo nên tính đa thanh, phản ánh sự phức tạp của tình thế lịch sử và cái nhìn đa diện về nhân vật. Viết về những đối thoại như vậy, dĩ nhiên phải rất cân nhắc và cẩn trọng đến từng câu, từng từ bởi đối thoại chính là sự phản ánh tư duy, tầm vóc của nhân vật và trong một số trường hợp phản ánh cả những bước ngoặt lịch sử.

Làm thế nào để anh giữ được thế cân bằng giữa sự hư cấu nghệ thuật của một nhà văn và sự tôn trọng sự thật lịch sử khắc nghiệt?

- Có nhiều cách viết tiểu thuyết lịch sử. Có người chỉ mượn lịch sử làm nền để viết lên một câu chuyện hư cấu. Tôi không thuộc về số đó. Tôi viết về lịch sử là để trình bày những nhận thức của mình về lịch sử. Tôi không né tránh, mà đi sâu vào những nhân vật, những sự kiện, những vấn đề gai góc nhất. Dĩ nhiên, lịch sử được tái hiện và khám phá bằng con mắt của nhà tiểu thuyết, nghĩa là nó đã thông qua hư cấu và hiện lên trong bức tranh nghệ thuật đòi hỏi những thủ pháp của người sáng tác. Như thế không có nghĩa là người viết có thể tùy tiện áp đặt các thiên kiến của mình, mà sự hư cấu ấy góp phần làm cho hiện thực lịch sử được tái hiện trở nên điển hình hơn, bay bổng và hấp dẫn hơn, có thể biểu đạt những vấn đề tư tưởng của thời đại mà tác phẩm muốn tái hiện.

Tiêu đề "Cuộc phân tranh" mang nhiều lớp nghĩa. Ngoài nghĩa những người tham gia vào cuộc phân tranh, anh có ngụ ý nào khác về những con người đứng giữa và chịu sự phân chia? Đó chỉ là cuộc phân tranh giữa các thế lực chính trị, hay còn là sự phân tranh trong nội tâm, trong các giá trị và lựa chọn của mỗi con người?

- Lịch sử giai đoạn 1946-1949 là lịch sử bị phân mảnh ra thành nhiều khuynh hướng, nhiều lực lượng, nhiều mặt với những tình thế lưỡng nan. Sự phân mảnh ấy không chỉ hiện lên ở bề mặt các sự kiện lịch sử mà còn qua các phương án dở dang và đổ vỡ, qua các giằng xé nội tâm của nhân vật và các khuynh hướng còn bỏ ngỏ. Đó là một lịch sử bất định, có thể chuyển động theo những hướng khác nhau. Tái hiện giai đoạn lịch sử này là tái hiện các luồng chuyển động đan chéo nhau, là làm hiện lên những đối lập gay gắt, là cho người đọc thấy phía sau sự khắc nghiệt dữ dội của chiến tranh là khát vọng hòa bình, phía sau sự đối đầu lịch sử là khả năng có thể hợp tác. Tất cả đó, làm cho bức tranh nghệ thuật trong tác phẩm như một tảng băng trôi, thôi thúc sư suy tư về lịch sử đối với người đọc.

Nhiều cuốn sách của anh được giới phê bình đánh giá là một "bức tranh toàn cảnh" về xã hội. Trong tiểu thuyết “Đại gia” anh từng viết về giới tài phiệt đương đại, nơi đồng tiền lên ngôi và đạo đức bị bào mòn... Khi viết các tác phẩm này cách đây nhiều năm, điều gì khiến anh tin rằng những câu chuyện "góc khuất" này cần phải được kể ra, như một lời cảnh báo?

- Bây giờ thì những vấn đề được đề cập trong tiểu thuyêt “Đại gia” đã trở nên hiện hữu trong xã hội. Sự thực, trong mấy năm gần đây xã hội ta trải qua những nhận thức đau đớn khi chứng kiến sự lũng đoạn quyền lực từ giới tài phiệt, sự sụt lở đạo đức, nhất là đạo đức công vụ của những người nắm quyền. Tôi viết “Đại gia” sau một quá trình nghiền ngẫm và phân tích thực tại. Và nhất là sau một lần được gặp đại tướng Võ Nguyên Giáp, ông nói: “Nhà văn phải viết về ngày hôm nay, vì ngày hôm nay là quan trọng nhất.” Đến giờ tôi vẫn luôn coi đó như một lời khuyên, một lời chỉ giáo của vị tướng thiên tài, để luôn nhắc nhớ mình không được rời xa những chuyển động hiểm nghèo của thế cuộc, không được thờ ơ với số phận con người và phải dấn thân trên con đường sáng tạo.

Anh còn có những tác phẩm viết về thân phận con người trong tập truyện “Người bên lề” và tập “Cây Mạ Ly huyền bí”. Anh có thể chia sẻ những điều anh tâm huyết về những tập truyện ngắn này?

- Nếu như trong tiểu thuyết tôi đi sâu vào vấn đề xã hội thì trong truyện ngắn tôi chú trọng đi vào những số phận con người và những vấn đề đang đặt ra với bản thân con người. Tôi bắt đầu viết tập “Người bên lề” năm 1992 và hoàn thành sau 13 năm. Đối với tôi, đó là một ám ảnh lớn. Hàng chục nhân vật dưới đáy cùng xã hội từ những người điên bị ruồng bỏ, bị hủy hoại; những tên cướp đến ngày hối hận và phục thiện nhưng bị cắt đứt mất lối trở về với đồng loại; những cô gái điếm cô đơn trong cõi người đầy dục vọng; những người tật nguyền với khát vọng được sống hạnh phúc và được yêu, nhưng tình yêu không bao giờ đến với họ… Và nhiều năm sau tôi viết tiếp tập “Cây Mạ Ly huyền bí”, thực chất tập truyện này cũng tiếp tục những suy tư về con người và mở rộng hơn chủ đề về số phận con người.

Con người trong các tác phẩm này đối mặt với những mâu thuẫn, nghịch lý và sa vào bi kịch. Đó là bi kịch của sự đói nghèo và tàn tạ đi khi những đứa trẻ chưa kịp lớn; bi kịch tan vỡ tình yêu, bi kịch của sự tự hủy hoại nhân cách, của sự lầm lạc trong một xã hội đồng tiền và dục vọng thống trị… Tôi gọi những truyện ngắn này là quá trình khơi gợi lại vẻ đẹp nguyên thủy của chính con người đang bị phân rã và tàn hủy bởi những hoàn cảnh khắc nghiệt, trong thế giới đầy nghịch lý và sự vô cảm.

Các nhân vật của anh, dù là một ông trùm giàu có, một kẻ ở đáy xã hội hay một nhân vật lịch sử, đều mang những "bi kịch cá nhân" rất riêng. Phải chăng việc khai thác những bi kịch ấy chính là chìa khóa để anh chạm vào trái tim người đọc?

- Tôi không chỉ nhăm nhăm đi tìm bi kịch của con người, mà trong quá trình tái hiện hiện thực, tôi thấy con người bao giờ cũng có số phận và bi kịch riêng.

Có người nào đó đã nói đại ý, nhà văn là người sống nhiều cuộc đời. Khi viết, nghĩa là nhà văn đã phải luôn suy tư, trăn trở về con người, về cuộc đời và luôn đặt câu hỏi, luôn chất vấn về con con người. Đấy là cách mà nhà văn tác động đến người đọc. Tôi muốn nhắc đến nhân vật Nhàn trong truyện “Kiếp tàn” tôi viết 25 năm trước và đã in trong tập “Người bên lề”. Truyện lấy bối cảnh trước năm 1945. Nhàn lớn lên trong nghèo đói cùng kiệt, chưa kịp lớn đã phải lấy chống và sinh con và đã tàn héo đi ngay giữa tuổi thanh xuân. Khi cô sinh ra một đứa bé thì điều kỳ lạ là đứa bé ấy gầy gò, xanh xao như một người già kiệt sức, tiếng khóc của nó cũng ồm ồm như tiếng người già. Chi tiết ấy là một sự ám ảnh, gợi lên một cảm nghĩ rằng, khi những đứa trẻ sinh ra trong nghèo nàn, lạc hậu thì nó đã già nua, bất hạnh ngay từ thuở đầu đời.

Suy cho cùng điều còn lại khi đọc xong một cuốn sách chính là sự ám ảnh về con người được tái hiện. Hay nói cách khác, văn học phải chạm vào trái tim người đọc bằng những hình tượng chân thực, mang chiều sâu tư tưởng. Viết về bi kịch của con người, chính là một cách nhìn sâu thẳm vào số phận và nghịch lý mà con người đang gặp phải và để góp phần lý giải về sự sống.

Cuốn tiểu thuyết “Đại gia” cách đây hơn chục năm. Đó là sự dự báo, sự phản ánh về một hiện thực đang hình thành. Và nhiều năm sau hiện thực đau đớn được đề cập trong cuốn sách dường như đang hiện hữu ngoài xã hội. Anh có cho rằng mình sở hữu bản năng đặc biệt để nắm bắt được xu hướng và hệ luỵ của xã hội trước khi mà chúng lộ diện hay không?

- Khả năng của nhà văn như thế nào hãy để bạn đọc có ý kiến. Ở góc độ một người viết, tôi cho rằng, để viết được những tác phẩm có tính dự báo thì nhà văn phải gắn bó với đời sống, không ngừng suy tư trước những dấu hiệu của đời sống và lo lắng cho nó. Nhà văn nếu làm đúng thiên chức của mình thì phải là người biết lo trước cái lo của mọi người. Có lẽ vậy chăng, gương mặt bất tử của nhà văn trên thế gian này là gương mặt buồn.

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn từng nói về "tính cách khai phá" của người xứ Nghệ. Anh có nghĩ mình đang kế thừa và phát huy tính cách đó trong việc khai phá những vùng đất cấm kỵ trong văn học: tiền bạc, quyền lực và những sự thật lịch sử chưa được kể?

- Tôi luôn biết ơn xứ sở đã sinh ra mình. Người Nghệ trong tâm cảm của tôi là những con người tình nghĩa, thủy chung; là những người dũng cảm và dám đương đầu với mọi khó khăn. Xứ Nghệ trong quá khứ nghèo khó và con người cật lực xây dựng cuộc sống trong một thiên nhiên khắc nghiệt. Rất nhiều, rất nhiều người Nghệ đã cống hiến hết mình cho đất nước và vì con người. Những tấm gương ấy, những nét tính cách mạnh mẽ ấy là niềm tự hào của người Nghệ lớp hậu sinh như chúng tôi. Và đến lượt mình, chúng tôi sẽ tiếp tục truyền thống ấy.

Điều gì ở hiện thực cuộc sống Việt Nam hôm nay đang khiến anh trăn trở và có lẽ sẽ trở thành chất liệu cho tác phẩm lớn kế tiếp của mình?

- Hiện nay tôi đang tiếp tục đề tài về lịch sử hiện đại trong mấy năm nữa. Còn nếu nói về hiện thực đương đại thì có rất nhiều. Nó có thể là chất liệu cho những tác phẩm lớn nếu nhà văn dám dấn thân. Tôi nghĩ rằng: điều đáng sợ nhất của xã hội hiện đại là sự thiếu chuẩn mực, hay nói cách khác là sự đánh mất mô hình con người lý tưởng. Chính điều đó tạo ra sự khủng hoảng nhân cách và sự bối rối, thậm chí lạc hướng trong giáo dục và những mục tiêu, giải pháp xã hội. Đất nước đang giàu có lên về vật chất, nhưng đến một ngày chúng ta sẽ thấy rõ hơn bi kịch do vật chất và kỹ nghệ mang lại. Con người loay đi tìm hạnh phúc nhưng lại sa lầy vào những bi kịch do chính mình tạo nên. Cuộc khủng hoảng nhân cách sẽ diễn ra và phá vỡ các quy tắc đạo đức, các cấu trúc xã hội cũ. Và văn học hiện nay, cả trong tương lai phải chú trọng đến vấn đề này.

Cảm ơn anh về cuộc trò chuyện!

Nhà văn Thiên Sơn sinh năm 1972, tốt nghiệp khoa Ngữ Văn Đại học Tổng hợp Hà Nội. Hiện công tác tại tạp chí Văn hóa Nghệ thuật. Trong hơn 30 năm cầm bút, anh đã xuất bản 15 tác phẩm, gồm các thể loại: thơ, truyện ngắn và tiểu thuyết. Anh từng 2 lần được trao giải của hội nhà văn Việt Nam trong kỳ thi tiểu thuyết lần thứ 3 và thứ 5 cho tiểu thuyết “Dòng sông chết” và “Gió bụi đầy trời”.

×