Nhuộm chàm của người Mông ở Lào Cai: Điều gì khiến giới trẻ mê mẩn gìn giữ?

Ở nhiều thôn bản vùng cao xã Lao Chải, tỉnh Lào Cai, những người phụ nữ Mông ngồi bên khung cửi, tay thoăn thoắt dệt vải, nhuộm chàm đã trở thành hình ảnh quen thuộc. Đó không chỉ là công việc mưu sinh mà còn là cách họ gìn giữ bản sắc văn hóa được truyền từ bao đời.

Để có được tấm vải chàm hoàn chỉnh, người Mông phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Từ việc trồng lanh, tước sợi, se sợi, dệt vải, đến nhuộm chàm, thêu hoa văn, mỗi bước đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên trì và hiểu biết sâu sắc về nghề.

Lá chàm được hái về, ủ, ngâm trong nhiều ngày, sau đó lọc lấy nước, đánh bọt để tạo màu. Một tấm vải đẹp phải được nhuộm đi nhuộm lại nhiều lần, mỗi lần cách nhau vài ngày để màu ngấm đều, lên sắc xanh đậm tự nhiên, bền màu theo năm tháng.

Chị Giàng Thị Cở ở thôn Hú Trù Lình được mẹ đẻ truyền dạy, đến nay chị đã thuần thục các công đoạn của nghề nhuộm chàm chia sẻ: "Để có chàm nhuộm vải chúng tôi phải lựa chọn những cây chàm trồng 1 năm tuổi. Sau khi thu về phải ngâm chàm 2 ngày sau đó phải lọc lấy nước chàm cốt và dựng thùng chàm, sau 10 ngày chàm lên màu thì mới bắt đầu nhuộm vải. Vải phải nhuộm từ 8 đến 10 lần mới ra được vải thành phẩm sau đó mới mang may quần áo".

Thực tế, trước sự phát triển của quần áo may sẵn, vải công nghiệp, nghề dệt, nhuộm chàm từng đứng trước nguy cơ mai một. Nhiều phụ nữ trẻ không còn mặn mà với công việc vất vả, mất nhiều thời gian mà thu nhập không cao. Tuy nhiên, chính từ nỗi lo ấy, những “người giữ hồn” đã chủ động truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, đưa sắc chàm trở lại đời sống bằng những cách làm linh hoạt hơn.

Nhiều địa phương đã thành lập các tổ, nhóm dệt thổ cẩm, câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc Mông. Những người già, người có kinh nghiệm trực tiếp hướng dẫn con cháu cách trồng lanh, nhuộm chàm, thêu hoa văn truyền thống. Không ít sản phẩm từ vải chàm ngày nay đã được cải tiến mẫu mã, trở thành túi xách, khăn choàng, váy áo phục vụ du lịch, góp phần tăng thu nhập cho người dân.

Bà Lờ Thị Mò cũng thôn Hú Trù Lình là người được coi là lành nghề nhuộm chàm và may váy, áo truyền thống. Tranh thủ thời gian nông nhàn, bà Mò cũng đã dệt vải, thêu các họa tiết hoa văn để bán, những sản phẩm làm ra được thị trường ưa chuộng bởi sự chỉnh chu, khéo léo.

"Tôi được mẹ truyền dạy cho từ lúc bé nên biết nhuộm chàm, dệt vải, thêu các họa tiết hoa văn, may quần áo cho mọi người. Tôi cũng truyền dạy cho con cháu về nghề này, làm tốt có nhiều người đến đặt hàng, tôi cũng làm để có thêm thu nhập". Chị Mò chia sẻ.

Bên cạnh đó, nhuộm chàm còn được đưa vào các hoạt động văn hóa, lễ hội, sự kiện du lịch cộng đồng. Những bộ trang phục Mông truyền thống xuất hiện trong các lễ hội, chương trình trình diễn văn hóa không chỉ tạo điểm nhấn thu hút du khách mà còn khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong mỗi người dân bản địa.

Đáng quý hơn, những người giữ hồn cho sắc chàm không chỉ là nghệ nhân lớn tuổi mà còn có cả những người trẻ. Họ chọn quay về bản làng, học lại nghề của mẹ, của bà, kết hợp truyền thống với sáng tạo hiện đại để đưa sản phẩm vải chàm vươn xa hơn. Với họ, giữ nghề không chỉ để mưu sinh mà còn là trách nhiệm gìn giữ di sản cha ông.

Chị Sùng Thị Dùa năm nay mới 20 tuổi do được truyền dạy nên cũng đã biết các công đoạn từ nhuộm chàm, dệt vải, thêu. Chị Dùa tâm sự: "Đối với thế hệ trẻ như chúng em được mẹ truyền dạy nghề nên em sẽ cố gắng gìn giữ nghề truyền thống này".

Bà Đỗ Thị Hiên – Phó trưởng phòng văn hóa, xã hội xã Lao Chải, tỉnh Lào Cai cho biết: Trong công tác bảo tồn và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, vai trò của già làng, người có uy tín, người cao tuổi là lực lượng trực tiếp lưu giữ, truyền tải tri thức dân gian, các nghề truyền thống.

"Bên cạnh đó, chúng tôi sẽ tham mưu tổ chức các lớp tập huấn, truyền dạy trực tiếp cho thế hệ trẻ qua đó góp phần duy trì, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc". Phó trưởng Phòng Văn hoá, xã hội xã Lao Chải nói.

Sắc chàm vì thế không chỉ là màu của vải vóc, mà là màu của ký ức, của bản sắc, của sự gắn kết cộng đồng. Mỗi tấm vải được dệt nên là kết tinh của lao động, văn hóa và tâm hồn người Mông. Và phía sau sắc xanh trầm mặc ấy là những con người thầm lặng, bền bỉ giữ gìn để sắc chàm mãi hiện diện trong đời sống hôm nay và mai sau.

×