Thanh toán qua QR Code: Tăng trưởng kỷ lục nhưng tiểu thương ngại chuyển sang QR thanh toán có phí

Thanh toán không dùng tiền mặt không phản ánh bản chất thanh toán thương mại

Thông tin từ Ngân hàng Nhà nước, trong 9 tháng năm 2025, giao dịch thanh toán không tiền mặt tăng 43,32% về số lượng và 24,23% về giá trị so với cùng kỳ. Đáng chú ý, giao dịch qua mã QR tăng vọt 61,63% về số lượng và 150,67% về giá trị, trở thành phương thức dẫn đầu trong các loại hình thanh toán điện tử.

Trong đó, qua kênh Internet đạt hơn 3,4 tỷ giao dịch với giá trị đạt hơn 76 triệu tỷ đồng (tăng 51,2% về số lượng và 37,17% về giá trị). Qua kênh điện thoại di động đạt đạt hơn 11,5 tỷ giao dịch với giá trị đạt hơn 64 triệu tỷ đồng (tăng 37,37% về số lượng và 21,79% về giá trị). Đối với QR Code đạt hơn 337 triệu giao dịch với giá trị đạt 288.000 tỷ đồng (tăng 61,63% về số lượng và 150,67% về giá trị).

Riêng hệ thống NAPAS, tính đến hết tháng 9/2025 đã xử lý hơn 8,3 tỷ giao dịch với tổng giá trị đạt 47,53 triệu tỷ đồng. Thậm chí những ngày cao điểm, hệ thống đạt công suất hơn 42,5 triệu giao dịch/ngày với độ sẵn sàng lên đến 99,997%.

Dù vậy, theo các chuyên gia, giao dịch qua QR Code hiện thực chất chỉ là chuyển tiền từ tài khoản này sang tài khoản khác, không gắn liền với hàng hóa hay dịch vụ cụ thể. Đây là giao dịch dân sự hợp pháp nhưng lại không phản ánh bản chất thanh toán thương mại.

Nhiều tình huống mua bán thường ngày như: Hủy đơn, đổi trả, hoàn một phần hay đối chiếu giao dịch đều không thể xử lý đúng bản chất nếu chỉ dựa vào chuyển tiền. Ví dụ, khi cần hủy giao dịch, hai bên phải quét QR Code và thực hiện giao dịch chuyển tiền ngược lại; nếu hoàn một phần, người bán lại phải chuyển khoản riêng cho phần cần hoàn. Điều này gây khó khăn cho cả bên mua và bên bán, đặc biệt khi xảy ra tranh chấp. Hệ thống cũng không nhận diện được hoàn tiền, từ đó không hỗ trợ đối soát giao dịch.

Một trong những hệ quả nhức nhối của việc dùng QR Code chuyển tiền là dòng tiền cá nhân và tổ chức bị pha trộn, khiến hoạt động giám sát và truy vết gặp nhiều khó khăn.

Đặc biệt, khi cơ quan thuế triển khai lộ trình bỏ thuế khoán đối với hộ kinh doanh từ ngày 1/1/2026 và áp dụng quy định xuất hóa đơn khởi tạo từ máy tính tiền, nhiều hộ đã chủ động lách luật bằng cách yêu cầu khách chuyển tiền vào nhiều tài khoản thanh toán cá nhân; không ghi nội dung giao dịch. Hoặc thực tế cũng có nhiều doanh nghiệp sử dụng tài khoản thanh toán cá nhân để nhận thanh toán hàng hóa, dịch vụ.

Với mục tiêu mở rộng kết nối quốc tế, phòng chống rửa tiền và kiểm soát nguồn thu ngân sách, các chuyên gia cho rằng, Việt Nam cần đẩy nhanh lộ trình nâng cấp từ QR chuyển tiền (transfer) sang QR thanh toán (QR Pay), phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu quản lý hiện đại.

Tại hội thảo, Phó Thống đốc NHNN Phạm Tiến Dũng cho biết, hiện tại tất cả hàng hoá, dịch vụ trên đất nước Việt Nam đều có thể thanh toán bằng QR Code. Thanh toán không dùng tiền mặt hiện đã phát triển mạnh mẽ, một cách minh bạch, tiện lợi, trong đó có sự đóng góp của việc thanh toán bằng mã QR.

Theo lãnh đạo NHNN, thành công này đến từ ba trụ cột gắn kết là: chính sách nhất quán của Chính phủ và NHNN về thanh toán không tiền mặt; sự ra đời của chuẩn QR thống nhất như VietQR; đặc biệt là sự đón nhận mạnh mẽ từ thị trường, từ các ngân hàng đến hàng triệu tiểu thương, người tiêu dùng.

Bên cạnh hoạt động trong nước, Việt Nam đã triển khai dịch vụ thanh toán QR hai chiều với Thái Lan, Lào và Campuchia, phục vụ cả khách hàng Việt Nam và khách hàng các quốc gia đang hợp tác. Ông Tuấn cho biết các thị trường như Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore, Ấn Độ và Đài Loan (Trung Quốc) dự kiến sẽ cung ứng ra thị trường trong giai đoạn 2025–2026.

Tiểu thương "ngại" chuyển đổi mô hình QR thanh toán "có phí"

Tuy nhiên, thông tin tại hội thảo, các diễn giả cho biết, đi đôi với lợi thế, mô hình thanh toán QR hiện nay cũng bộc lộ nhiều điểm bất cập.

Tại Việt Nam, nhiều đơn vị có thói quen sử dụng mã QR cá nhân để nhận thanh toán cho hàng hóa, dịch vụ. Dù hình thức này mang lại sự tiện lợi, nhanh chóng, không mất phí và không cần ký hợp đồng với tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, nhưng lại tồn tại hàng loạt rủi ro như không thể thống kê chính xác các giao dịch phục vụ công tác quản lý; người tiêu dùng không được bảo vệ trong trường hợp phát sinh khiếu nại hay không thể kết nối với hệ thống thanh toán song phương bằng mã QR với các quốc gia khác.

Với mục tiêu mở rộng kết nối quốc tế, phòng chống rửa tiền và kiểm soát nguồn thu ngân sách, theo các chuyên gia, Việt Nam cần đẩy nhanh lộ trình nâng cấp từ QR chuyển tiền (transfer) sang QR thanh toán (QR Pay), phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu quản lý hiện đại.

Tham luận về nội dung này, bà Phan Thị Thanh Nhàn - Giám đốc Trung tâm Thẻ và Vận hành, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) nhận định, thách thức lớn nhất đối với việc phát triển và chuyển đổi thanh toán bằng mã QR tại Việt Nam, đặc biệt là chuyển đổi từ QR chuyển khoản cá nhân (P2P) sang QR Thanh toán (QR Pay/P2M), xoay quanh vấn đề chi phí và thói quen người dùng, cùng với các rào cản về kỹ thuật và quy định liên quan đến giao dịch xuyên biên giới.

Cụ thể, theo đại diện BIDV, thách thức khó khăn nhất đối với các ngân hàng và đơn vị chấp nhận thanh toán nằm ở việc người bán đã quen với việc chuyển tiền cá nhân (P2P). Toàn bộ các giao dịch chuyển tiền qua QR cá nhân là miễn phí cho cả người chuyển và người nhận, tạo điều kiện thuận lợi để mạng lưới P2P phát triển rất mạnh.

Trong khi đó, QR Thanh toán (QR Pay/P2M) – hình thức mang lại sự minh bạch, quản lý doanh số, và khả năng tra soát/khiếu nại cho người mua – chắc chắn phải có phí. Phí này thường tương tự như thanh toán bằng thẻ (khoảng 0,8% đến 1%, trong khi thanh toán thẻ có thể là 1,8% hoặc 2%).

Theo bà Nhàn, việc chuyển từ mô hình ‘Zero Phí’ sang mô hình ‘có phí’ là một khó khăn rất lớn khiến các đơn vị bán hàng, đặc biệt là tiểu thương, ngại chuyển đổi.

Bên cạnh đó, việc phối hợp không chặt chẽ và chưa liên thông giữa các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán (như ví điện tử và ngân hàng) cũng là một điểm nghẽn. Ví dụ, các ngân hàng không muốn thu phí nạp tiền (top-up) cho ví, nhưng nếu ví thanh toán ở mọi nơi thì ngân hàng lại phải chịu phí top-up khi khách hàng nạp tiền.

Vấn đề rủi ro thanh toán và quản lý rủi ro trong AML (chống rửa tiền) khi triển khai thanh toán QR xuyên biên giới cũng là một vấn đề các ngân hàng thương mại và Ngân hàng Nhà nước phải đối mặt.

Theo bà Nhàn, để vượt qua các thách thức này, cần có sự đồng hành về chi phí giữa các ngân hàng, NAPAS và các tiểu thương trong giai đoạn đầu, cùng với sự giám sát và quy định chặt chẽ hơn từ Ngân hàng Nhà nước nhằm thúc đẩy các đơn vị chấp nhận thanh toán chuyển đổi từ hình thức QR cá nhân sang QR Pay để đảm bảo tính minh bạch và quyền lợi người mua hàng.

×