Vụ truy nã Nguyễn Văn Đài, Lê Trung Khoa: Quy định xét xử ra sao khi đối tượng vắng mặt?

Bộ Công an truy nã Nguyễn Văn Đài, Lê Trung Khoa

Ngày 5/12, Bộ Công an thông báo quyết định truy nã với hai bị can. Trước đó, hôm 17 và 18/11, Đài và Khoa đã bị Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an khởi tố về tội Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, theo khoản 2 Điều 117 Bộ luật Hình sự.

Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an yêu cầu đối tượng Đài, Khoa ra đầu thú để phục vụ công tác điều tra, truy tố, xét xử và được hưởng chính sách khoan hồng của pháp luật. Công an cũng thông báo, nếu phát hiện hai bị can trên đang ở đâu, bất kỳ người nào cũng có quyền bắt và giải ngay đến cơ quan Công an, Viện Kiểm sát hoặc UBND nơi gần nhất.

Nguyễn Văn Đài 56 tuổi, quê Hưng Yên, từng là luật sư. Năm 2007, khi đang là Trưởng văn phòng Luật sư Thiên Ân, đối tượng này bị khởi tố, sau đó bị tòa phúc thẩm tại Hà Nội tuyên 4 năm tù vì tuyên truyền chống phá Nhà nước, chịu quản chế 4 năm sau khi chấp hành xong hình phạt. Năm 2015, Đài một lần nữa bị tạm giam, ba năm sau bị TAND Hà Nội phạt 15 năm tù và quản chế 5 năm trong vụ án khác với tội danh Hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân.

Lê Trung Khoa 54 tuổi, quê Thanh Hóa, nơi thường trú của Khoa trước khi xuất cảnh ngõ 81, đường Láng, phường Đống Đa, Hà Nội. Khoa có hộ chiếu số N1263389, cấp ngày 23/12/2008 tại đại sứ quán Việt Nam tại Cộng hòa Liên bang Đức.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng luật sư Chính Pháp (Đoàn luật sư TP.Hà Nội) cho biết, cơ quan có thẩm quyền chỉ được ra quyết định truy nã khi có đủ các điều kiện sau đây: Có đủ căn cứ xác định đối tượng đã bỏ trốn hoặc không biết đang ở đâu và đã tiến hành các biện pháp xác minh, truy bắt nhưng không có kết quả; Đã xác định chính xác lý lịch, các đặc điểm để nhận dạng đối tượng bỏ trốn.

Pháp luật Việt Nam quy định các đối tượng sau đây nếu bỏ trốn sẽ bị truy nã bao gồm: Bị can, bị cáo bỏ trốn hoặc không biết đang ở đâu; Người bị kết án trục xuất, người chấp hành án phạt trục xuất bỏ trốn; Người bị kết án phạt tù bỏ trốn; Người bị kết án tử hình bỏ trốn; Người đang chấp hành án phạt tù, người được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù, người được hoãn chấp hành án bỏ trốn.

Ngoài ra, pháp luật Việt Nam cũng quy định bất kỳ ai cũng có quyền bắt người đang bị truy nã và giải ngay người bị bắt đến cơ quan Công an, Viện kiểm sát hoặc Ủy ban nhân dân nơi gần nhất theo quy định tại Điều 112 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Khi bắt người đang bị truy nã người nào cũng có quyền tước vũ khí, hung khí của người bị bắt. Theo khoản 3 Điều 113 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người dân có thể bắt người đang bị truy nã vào ban đêm. Trường hợp người đang bị truy nã ở nước ngoài, cơ quan tiến hành tố tụng hình sự Việt Nam có thể phối hợp với cảnh sát quốc tế để tiến hành truy nã quốc tế, lệnh truy nã đỏ của Interpol đối với người truy nã đang bỏ trốn ở nước ngoài.

Cơ quan chức năng vẫn xét xử bình thường khi bị can vắng mặt

Luật sư Cường cho biết thêm, một điểm mới đáng chú ý trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay là có thể xét xử vắng mặt đối với người đang bị truy nã, làm cơ sở để bản án có hiệu lực pháp luật, phối hợp với các quốc gia để tiến hành dẫn độ người phạm tội về Việt Nam chấp hành án.

Cụ thể, Thông tư liên tịch số 05/2025/TTLT-BCA-BQP-VKSNDTC-TANDTC ngày 01/7/2025 của bộ công an, bộ quốc phòng, viện kiểm sát nhân dân tối cao và tòa án nhân dân tối cao của Việt Nam quy định về phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng trong thực hiện trình tự, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử vắng mặt bị can, bị cáo theo quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 233, khoản 2 và khoản 3 Điều 243, điểm a và điểm b khoản 2 Điều 290 của Bộ luật Tố tụng hình sự.

Quy trình tố tụng hình sự của Việt Nam sẽ diễn ra theo các bước điều tra, truy tố, xét xử. Giai đoạn điều tra là giai đoạn thu thập các tài liệu chứng cứ để chứng minh tội phạm, bao gồm chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội. Bị can bị cáo có quyền bào chữa nhưng không có nghĩa vụ chứng minh mình vô tội.

Cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm chứng minh tội phạm và đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội, trong trường hợp người bị buộc tội bỏ trốn và bị truy nã thì không thể thực hiện được quyền bào chữa. Kết thúc điều tra, cơ quan điều tra sẽ ban hành bản kết luận điều tra sau đó chuyển hồ sơ sang viện kiểm sát.

Thông tư này cho phép cơ quan điều tra có quyền kết luận điều tra cả đối với trường hợp bị can đang bị truy nã, đây là quy định mới khác với quy định tố tụng hình sự trước đây là bị can bỏ trốn bị truy nã thì sẽ tạm đình chỉ điều tra. Quá trình giải quyết vụ án hình sự, nếu bị can bỏ trốn hoặc cố tình vắng mặt cơ quan tiến hành tố tụng có thể truy nã, thậm chí truy nã quốc tế.

“Pháp luật tố tụng hiện nay còn cho phép xét xử vắng mặt đối với bị can, bị cáo đang trốn truy nã nên hoạt động tố tụng trong vụ án này có thể tiến hành song song vừa truy nã vừa truy tố, xét xử theo quy định của pháp luật. Trường hợp bị can không trình diện, cố tình trốn tránh thì mất quyền tự bào chữa và quyền bào chữa theo quy định của pháp luật”, luật sư Cường thông tin.

Theo luật sư Cường, Thông tư liên tịch quy định kết luận điều tra đề nghị truy tố vắng mặt bị can như sau: Cơ quan điều tra phải tiến hành các hoạt động điều tra, xác minh để xác định trường hợp và điều kiện ban hành bản kết luận điều tra đề nghị truy tố trong trường hợp vắng mặt bị can theo quy định tại khoản 2 Điều 233 của Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 4 của Thông tư liên tịch này. Các tài liệu xác định bị can vắng mặt được đưa vào hồ sơ vụ án và chuyển cho Viện Kiểm sát để kiểm sát theo quy định.

Chậm nhất 20 ngày trước khi kết thúc điều tra vụ án có bị can vắng mặt, Cơ quan điều tra và Viện Kiểm sát phải phối hợp, tổ chức họp thống nhất đánh giá toàn bộ chứng cứ, tài liệu và các thủ tục tố tụng của vụ án, nếu thấy có đủ căn cứ, điều kiện để kết thúc điều tra, kết luận điều tra đề nghị truy tố trong trường hợp vắng mặt bị can theo quy định tại khoản 2 Điều 233 của Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 4 của Thông tư liên tịch này thì Cơ quan điều tra ban hành bản kết luận điều tra đề nghị truy tố.

Việc thống nhất đánh giá chứng cứ, tài liệu và các thủ tục tố tụng của vụ án phải được lập biên bản, đưa vào hồ sơ vụ án. Trường hợp không biết bị can đang ở đâu và việc truy nã không có kết quả theo điểm a khoản 1 Điều 4 của Thông tư liên tịch này mà hết thời hạn điều tra, nhưng không đủ điều kiện ra kết luận điều tra đề nghị truy tố vắng mặt bị can quy định tại khoản 2 Điều 4 của Thông tư liên tịch này, Cơ quan điều tra phải ra quyết định tạm đình chỉ điều tra vụ án hoặc quyết định tạm đình chỉ điều tra bị can theo quy định tại Điều 229 của Bộ luật Tố tụng hình sự; việc giải quyết vụ án thực hiện theo thủ tục chung.

Bản kết luận điều tra đề nghị truy tố trong trường hợp vắng mặt bị can phải có các nội dung quy định tại Điều 233 của Bộ luật Tố tụng hình sự; Lý do và căn cứ để kết luận điều tra đề nghị truy tố vắng mặt bị can.

Thông tư cũng quy định trong giai đoạn truy tố, cơ quan tiến hành tố tụng cũng có quyền truy tố đối với người đang bị truy nã. Cụ thể, Điều 6 của Thông tư liên tịch quy định truy tố vắng mặt đối với bị can như sau: Trường hợp Cơ quan điều tra kết luận điều tra đề nghị truy tố trong trường hợp vắng mặt bị can thì Viện Kiểm sát phải tiến hành các hoạt động để xác định trường hợp và điều kiện ban hành bản cáo trạng truy tố trong trường hợp vắng mặt bị can theo quy định tại khoản 2 Điều 243 của Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 4 của Thông tư liên tịch này. Các tài liệu xác định bị can vắng mặt được đưa vào hồ sơ vụ án.

Trường hợp Cơ quan điều tra kết thúc điều tra theo thủ tục chung nhưng trong giai đoạn truy tố bị can trốn hoặc không biết bị can ở đâu, Viện kiểm sát đề nghị Cơ quan điều tra ra quyết định truy nã bị can. Nếu hết thời hạn truy tố mà việc truy nã không có kết quả thì Viện kiểm sát xem xét, quyết định truy tố vắng mặt bị can nếu có đủ căn cứ, điều kiện quy định tại khoản 2 Điều 243 của Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 4 của Thông tư liên tịch này.

Trường hợp Cơ quan điều tra kết luận điều tra đề nghị truy tố trong trường hợp vắng mặt bị can nhưng đến giai đoạn truy tố, bị can trở về, đầu thú hoặc bắt được bị can hoặc trường hợp Viện kiểm sát xác định không đủ căn cứ, điều kiện để quyết định truy tố vắng mặt bị can theo quy định tại khoản 2 Điều 243 của Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 4 của Thông tư liên tịch này thì Viện kiểm sát giải quyết vụ án theo thủ tục chung.

Bản cáo trạng truy tố trong trường hợp vắng mặt bị can phải có các nội dung quy định tại Điều 243 của Bộ luật Tố tụng hình sự; lý do và căn cứ để truy tố vắng mặt bị can.

“Như vậy, có thể thấy rằng thông tư liên tịch nêu trên đã hoàn thiện phần nào tố tụng hình sự Việt Nam, là cơ sở pháp lý quan trọng để tiến hành các thủ tục tố tụng đối với bị can, bị cáo đang bị truy nã.

Thời gian qua không ít những trường hợp các bị can trong vụ án kinh tế tham nhũng, các vụ án liên quan đến xâm phạm an ninh quốc gia trốn ra nước ngoài. Trong quá trình tiến hành tố tụng, gây ảnh hưởng đến hoạt động tố tụng, trước tình hình đó thì Thông tư liên tịch này đã giải quyết được vấn đề vướng mắc về thủ tục, là cơ sở để cơ quan tiến hành thủ tục tiến hành điều tra, truy tố và xét xử vắng mặt đối với người bị buộc tội”, luật sư Cường chia sẻ.

×