Ký ức Hà Nội: Gánh hàng rong vắt qua ba thế kỷ

Năm 2004 tôi xách ba lô rời quê, chen chân lên phố thị. Hồi đó, tôi thuê tạm được cái gác xép bé tí tẹo trên tầng hai của một căn nhà Pháp cổ - nơi có rễ si bám chằng chịt. Ở đấy có bác Hai - bạn lính cũ của bố tôi. Cứ đúng 5 giờ sáng là bác lại lôi ấm trà sen Tây Hồ ra hãm, vừa nhâm nhi vừa chép miệng nhìn phố xá cựa mình.

Thế rồi tôi chợt nhận ra, thứ thực sự níu chân mình lại chẳng phải đèn hoa chói lóa, mà chính là mùi hương đồng bãi vương vất theo mấy đôi quang gánh, mấy vòng xe đạp cũ rích nép dưới gốc sấu già trước hiên, ngay trong con ngõ nhỏ đường Phan Đình Phùng.

Ký ức vắt vẻo trên đòn gánh

Bác Hai là người hoài cổ...

Cứ chiều muộn, hai bác cháu lại ra bậu cửa sứt mẻ rêu phong ngồi hóng gió. Bác hay nheo nheo mắt, nhìn theo mấy cái bóng gánh gồng, dõi theo vòng xe thồ lóc cóc qua ngõ vắng, rồi lại tẩn mẩn kể chuyện Hà Nội thời xưa. Nghe giọng kể khê khê, thỉnh thoảng đứt quãng vì mấy trận ho khan của bác - tôi mới mường tượng ra rằng những người bán hàng rong kia hệt như những thước phim quay chậm, gánh trên vai cả thăng trầm phố xá.

Từ lúc lọt vào ống kính máy ảnh của mấy ông người Pháp cả trăm năm trước, hay nằm im lìm trong tranh Lê Phổ - hình ảnh gánh hàng rong dường như chưa bao giờ đứt đoạn trên nền gạch cũ. Những đôi vai gầy oằn xuống, gánh theo cả cảnh, cả tình đất Thăng Long qua bao bận nắng mưa. Sau này, đòn gánh tre mới vãn dần, nhường chỗ cho xe đạp thồ tróc sơn len lỏi chở mùa màng đi khắp hang cùng ngõ hẻm.

Này nhé, tháng Tư thì loa kèn trắng muốt chen chúc trên mẹt nan, rung theo nhịp đạp xe chầm chậm qua phố Hàng Đào. Đến lúc thu cạn nắng, gió tháng Mười lùa qua ngõ Phất Lộc se se lạnh, kiểu gì người ta cũng thấy bà cụ chít khăn mỏ quạ thủng thẳng đơm nhúm cốm Vòng tơ non vào mảnh lá sen già tướp mép...

Nhiều khi chả buồn ngó lịch, cứ nghe tiếng đòn gánh kẽo kẹt hay tiếng xích xe đạp khô dầu nghiến vội ngoài cửa chớp - là tự khắc biết phố đang vào mùa nào. Nhịp hàng rong đã hóa thành chiếc đồng hồ báo mùa quê kiểng của dân Kẻ Chợ từ lúc nào chẳng hay.

Cái hồn cốt âm thanh phố xá có lẽ cũng từ đấy mà ra. Bác Hai bảo, với những người sống mòn ở phố như bác, tiếng lanh canh của cái muôi nhôm va vào bát sứ mẻ từ ông bán tào phớ gầy gò, hay tiếng rao "Ai… xôi lạc, xôi khúc đây…" - nghe mà chẳng thấy nghèo đói nhọc nhằn đâu. Nó như nhịp thở, như một thứ "đặc sản" gieo vào lòng những người trót nặng tình với mảnh đất này.

Trà nhạt dần. Câu chuyện của bác Hai cũng đành gác lại bên mảng tường bong tróc. Ngoài kia, phố xá đang nghẹt thở vì giờ tan tầm đông đúc. Mấy đôi quang gánh tre mỏng manh với mấy vòng xe cọc cạch luống cuống dạt cả vào lề. Tiếng lóc cóc lanh canh ngày xưa giờ thưa thớt, rồi lặn mất tăm giữa dòng xe cộ chạy ràn rạt.

Vị chát mặn giữa trưa hè Thụy Khuê

Mới trưa trật nay thôi, tôi nán lại ở một quán nước vỉa hè lúp xúp ven đường Thụy Khuê. Đúng lúc ấy, một bóng nón lá tơi tả sà xuống. Một chị chừng 50 tuổi luống cuống giấu vội cái xe đạp lỉnh kỉnh rổ rá ra sau gốc cây, đứng thở dốc. Tôi kéo chiếc ghế nhựa con con về phía mép bàn, rót thêm cốc nước vối đặc sánh đã nguội ngơ đưa cho chị. Chị cứ tần ngần mãi. Phải xoa xoa hai bàn tay nứt nẻ, dính đầy mủ chuối vào hông quần rồi mới dám rụt rè đỡ lấy.

"Gớm, nắng rát hết cả mặt, chạy bở hơi tai chú ạ..." Chị mím môi chép miệng than, cười gượng, nếp nhăn nơi đuôi mắt xô lệch vào nhau. Hỏi dò mấy câu mới biết chị là đồng hương Hưng Yên, lặn lội ra tận đây nhặt nhạnh từng đồng bạc lẻ.

Tôi liếc nhìn cái thúng buộc nẹp sau yên xe. Vài mớ rau rút đã rũ rượi vì héo nắng. Nải chuối lốm đốm trứng cuốc thì nằm cong queo. Phía trước là cái ghi đông tróc sần sùi, yên xe mòn vẹt lòi cả lớp mút vàng ố. Cảnh tượng ấy bất giác làm tôi nghẹn lại.

"Cái xe này á, tôi thồ ngót nghét cả ba chục năm rồi đấy!” - Chị hất mặt về phía tòa nhà chọc trời đang nhấp nháy đèn kính bên kia đường - "Đạp từ cái hồi góc phố kia còn toàn đường gạch vỡ cơ. Đạp chai cả gót chân, thay đến chục cặp lốp rồi. Nhờ nó, thằng Bưởi, con Xoan nhà tôi mới nên người, mới được bước chân vào giảng đường đại học đấy chú ạ!".

Giữa cái thời ra quân dẹp vỉa hè gắt gao này, bị đuổi thì mình cắm đầu chạy thôi. Cả nồi cơm của gia đình, rốt cuộc cứ quẩn quanh trong những cuộc tháo chạy thót tim giữa lòng Hà Nội.

Tiếng còi xe ngoài đại lộ lại rít lên chói tai. Chị giật mình vội vã đứng dậy. Cái bóng liêu xiêu gò lưng đạp xe, lầm lụi dạt thẳng vào phía cuối con ngõ tối om, nhường lại mặt đường vạch sơn trắng lóa.

Chút "bụi thơm" gửi lại mai sau

Mấy hôm nay lướt mạng, đọc tin quy hoạch tổng thể Thủ đô theo tầm nhìn 100 năm - tự nhiên tôi thấy gợn gợn khi nghĩ về những người bán hàng rong. Phố xá dĩ nhiên phải quang, lề phải thoáng. Nhưng lỡ mà rũ sạch bóng dáng hàng rong, thì hồn cốt của phố liệu còn chỗ nào để bấu víu? Nghĩ đến đó, tự dưng trong lòng cứ dâng lên một nỗi chênh vênh khó tả.

Dẫu vậy, thâm tâm tôi vẫn cứ ngoan cố tin rằng nhịp lóc cóc ấy không dễ gì bị xóa sổ. Biết đâu chúng lại tìm được một "kiếp tái sinh" khác?

Thử tưởng tượng mà xem, ở lõi nội đô, hàng rong không còn oằn lưng gánh mưu sinh nữa, mà thong dong bước thẳng vào những không gian di sản, mấy tuyến phố đi bộ vắng bóng xe cộ. Ở đó, quang gánh hay những chiếc xe đạp chở đầy hoa rực rỡ không biến thành thứ đạo cụ vô hồn, mà trở thành những lát cắt sống động, để người ta nhớ về một phiên chợ "Ký ức Hà Nội" giữa lòng thành phố hiện đại.

Lúc đấy, khách du lịch ghé mấy nếp nhà lợp lá chẳng phải để mua vội lạng cốm, mớ rau. Họ đang tìm về một mảnh ký ức, níu lại cái nhịp sống chậm mà người thị thành trót đánh rơi. Mấy đứa trẻ thời đại số sẽ được tận tay sờ vào mấu đòn gánh bóng nhẫy mồ hôi, mân mê chiếc chuông xe đạp kính coong cũ kỹ...

Nhiều lúc, tôi hay nghĩ vẩn vơ về viễn cảnh Hà Nội của mười, hai mươi năm nữa - khi tôi dắt tay cô cháu gái nhỏ thong dong dạo phố. Giữa một rừng ga tàu điện hiện đại, vẫn có một chiếc xe đạp chở đầy cốm thu nép mình lặng lẽ dưới gốc xà cừ. Một bà cụ vấn khăn nhung móm mém khẽ khàng mở sợi lạt rơm.

Mùi nếp non bay ra vương vấn. Con bé cháu tôi chắc sẽ tò mò kiễng chân, lấy ngón tay non nớt gẩy nhẹ boong boong vào chiếc chuông xe đạp xỉn màu thời gian. Nắng chiều hắt vệt vàng ươm lên vành bánh xe, rồi một tiếng rao xưa cũ vẳng lên - có lẽ chỉ là từ một cái loa phục dựng thôi, nhưng âm thanh ấy vẫn thừa sức làm rung động cả một mảng ký ức...

Phố xá thay áo mới là chuyện tất yếu, hàng quán cũng không còn được chiếm dụng vỉa hè. Chỉ mong mảnh đất này đủ bao dung để cất giữ chút "bụi thơm" của ngày cũ. Để sau này, giữa guồng quay hối hả, người ta vẫn chừa ra được một khoảng lặng để nhớ rằng mình đã từng thuộc về nơi nào.

Ban Biên tập Báo Nông thôn Ngày nay/Điện tử Dân Việt trân trọng kính mời quý độc giả hưởng ứng, tham gia cuộc thi. Mỗi câu chuyện sẽ là mảnh ghép ký ức trong hành trình phát triển của Thủ đô ngàn năm văn hiến.

Tác phẩm dự thi gửi về email của chương trình: cuocthikyuchanoi@gmail.com hoặc qua đường Bưu điện về Ban Bạn đọc, tầng 10 Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay 68 Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, Hà Nội.

Thời hạn gửi bài dự thi từ khi công bố chương trình đến hết ngày 10/9/2026.

×