Nan giải bài toán xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề: “Chúng ta không còn đường lùi nữa rồi” (Bài cuối)

Chuyên gia hiến kế “thuốc đặc trị” nhìn từ cách làm của Bắc Ninh

Trao đổi với Dân Việt, TS. Hoàng Dương Tùng – Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường (Bộ Tài nguyên và Môi trường cũ, nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đánh giá, những động thái cứng rắn của chính quyền một số địa phương như Bắc Ninh, Hà Nội, hay gần đây nhất là tỉnh Hưng Yên về vấn đề ô nhiễm môi trường các làng nghề cho thấy câu chuyện đã không thể trì hoãn.

Theo TS.Hoàng Dương Tùng, vấn đề ô nhiễm ở một số làng tái chế này đã rất nghiêm trọng khi ô nhiễm cả nước, cả không khí, cả chất thải rắn. Việc này gây bức xúc, nhức nhối trong đời sống xã hội và với cả chính quyền, nhân dân. TS. Hoàng Dương Tùng nhìn nhận, có nhiều năm chúng ta cố gắng xử lý, nhưng chưa đạt được những kết quả mong muốn, nên nhiều cơ sở sản xuất, làng tái chế vẫn tiếp tục sản xuất, tái chế.

“Nước thì bị ô nhiễm trầm trọng, chất thải rắn vứt đầy đường, không khí thì liên tục bị phát thải các khí độc. Vừa qua nhiều tỉnh, ví dụ Hưng Yên đặt mục tiêu như vậy rất là hay, tỏ rõ sự quyết liệt trong xử lý các làng tái chế.

Chúng ta cũng thấy rằng, ví dụ như ở Bắc Ninh, có sự quyết liệt vào cuộc của chính quyền và các lực lượng chức năng, bài toán ô nhiễm ô trường đã được giải quyết một cách cơ bản. Trước tình hình như vậy, các tỉnh đã có bài học kinh nghiệm và cách làm tỏ rõ sự quyết tâm. Tôi nghĩ mốc thời gian như vậy hoàn toàn khả thi, thể hiện tín hiệu đáng mừng để chúng ta giải quyết tận gốc rễ của vấn đề ô nhiễm môi trường các làng nghề tái chế” - nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường nói.

TS. Hoàng Dương Tùng phân tích, làng tái chế thực ra là các cơ sở sản xuất nhỏ, ở các làng, các vùng thành thị hoặc nông thôn. Họ tái chế giấy, tái chế nhựa, tái chế kim loại… và hoàn toàn không tuân thủ theo các quy định, tiêu chuẩn, quy chuẩn bảo vệ môi trường.

Quá trình tái chế cũng hoàn toàn không có các thiết bị xử lý khí thải, không có hệ thống xử lý nước thải nhưng cứ phát tán ra ngoài môi trường, ra kênh mương, ao hồ… Những chất thải rắn thì bỏ bữa bãi ở các khu đất trống trong làng.

“Cơ sở tái chế hoàn toàn không tuân thủ các quy định bảo vệ môi trường. Họ cứ làm, với công nghệ đơn giản, thô sơ, các sản phẩm họ bán ra, tiêu thụ với giá rẻ để kiếm lãi. Đó là câu trả lời cho việc tại sao các làng nghề tái chế lại ô nhiễm như vậy” - TS. Hoàng Dương Tùng bày tỏ.

Nêu một ví dụ, TS. Hoàng Dương Tùng cho biết, trước đây ông từng đi qua khu vực gần các làng tái chế giấy ở Bắc Ninh thấy mùi rất khó chịu, đậm đặc hoá chất, ảnh hưởng đến chất lượng không khí, những người dân xung quanh, trong đó Thủ đô Hà Nội cũng ảnh hưởng ít nhiều từ bầu không khí đó.

Với môi trường nước, TS. Hoàng Dương Tùng nêu ví dụ về một làng sản xuất ở Nam Định. Theo ông Tùng, cơ sở sản xuất dùng chất hoá học để tráng nồi, tráng chậu nhôm cho bóng. Trong khi đó, không có thiết bị, không có hệ thống xử lý, họ tráng xong những phần cặn bã đổ ngay xuống cống, cống thì ra mương, ra hồ, “thành ra nó xanh lè, ảnh hưởng đến môi trường sông, hồ ở đấy. Không chỉ ảnh hưởng nước mặt mà nó ảnh hưởng cả đến nước ngầm, sông, hồ không ai dám dùng, trông rất sợ”.

Còn chất thải rắn thì có những chất thải độc hại, nguy hại. Theo quy định phải ký hợp đồng với các đơn vị độc lập để thu gom, xử lý theo đúng quy định, nhưng cơ sở tái chế cứ vứt bừa bãi. “Người ta không muốn tốn tiền để xử lý, thành ra là gây ô nhiễm” – nguyên lãnh đạo Tổng cục Môi trường nói.

Về lo lắng của các cơ sở tái chế liên quan kế sinh nhai nếu không được tiếp tục hoạt động, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường Hoàng Dương Tùng đánh giá, cũng nhiều nơi nói ảnh hưởng đến kế sinh nhai, nhưng làm gì thì làm cũng phải tuân thủ theo các quy định.

“Không thể nào anh kiếm tiền trên việc gây ô nhiễm được. Phải công bằng. Đặc biệt là các ông chủ. Tôi nhận thấy thường thường các ông chủ lại không ở đấy. Người ta thuê người làm, bao nhiêu ô nhiễm, cực nhọc, chính là dân làng gánh chịu chứ không phải các ông chủ.

Những ông chủ này hy sinh môi trường như vậy để kiếm lời, tôi nghĩ như thế là không được, luật pháp không cho phép. Anh có kiếm sống như nào thì cũng phải tuân thủ các quy định của nhà nước. Không thể nói anh làm thế này thì anh muốn huỷ hoại môi trường thế nào cũng được, điều đó không được.

Tôi nghĩ phải có một nhận thức như thế để làm cho đúng. Bao nhiêu năm rồi, có những khu tái chế, chủ nhà toàn nhà lầu, xe hơi, họ kiếm tiền thế thì phải tuân thủ, không thể nói hỗ trợ gì cả. Tôi nghĩ phải có công bằng” - TS. Hoàng Dương Tùng nêu quan điểm.

Tiếp tục lấy ví dụ ở tỉnh Bắc Ninh, ông Tùng cho biết chính quyền tỉnh này đã rất cương quyết, từ đó các ông chủ cơ sở kinh doanh cũng tuân thủ và nhận thức được các hành vi sai trái của mình. Việc này đã lập lại trật tự, kỷ cương, môi trường đã được đảm bảo.

“Nếu anh tuân thủ thì anh được tiếp tục, nếu anh vi phạm thì anh phải đóng cửa, chuyện đó tôi nghĩ rằng phải dứt khoát như thế. Bao nhiêu năm lấn cấn chuyện này, chuyện kia, chưa giải quyết dứt khoát, thành ra người ta vẫn tồn tại, vẫn kiếm tiền và gây ô nhiễm và giờ bảo nhà nước phải hỗ trợ, cái đó rất vô lý” - TS. Hoàng Dương Tùng nói.

“Chúng ta không còn đường lùi nữa rồi. Chúng ta nói nhiều với họ rồi, cũng có nhiều biện pháp hỗ trợ về kỹ thuật, công nghệ, nhưng cuối cùng người ta vẫn thế, vẫn chây ì. Tôi nghĩ không thể tiếp tục kéo dài được nữa” – nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường nhấn mạnh.

Về “liều thuốc đặc trị” để giải quyết được vấn đề ô nhiễm môi trường tại các làng nghề tái chế, theo TS. Hoàng Dương Tùng, “nếu người ta không tuân thủ thì đóng cửa, phạt. Không có lý do gì để người ta tồn tại với những vi phạm đó bởi các hành vi của họ đã gây nhức nhối quá. Bài học của Bắc Ninh là một bài học nhãn tiền, họ rất cương quyết, tinh thần như thế rất là đúng”.

Bản thân người dân, chủ cơ sở tái chế phải tự nhận thức được vi phạm

Trao đổi với Dân Việt, PGS.TS. Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII, nguyên Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cho biết, việc các tỉnh ra “tối hậu thư” để giải quyết dứt điểm tình trạng ô nhiễm môi trường ở các làng nghề tái chế cho thấy quyết tâm chính trị rất cao của lãnh đạo các tỉnh. Chính quyền các địa phương quyết tâm đảm bảo mục tiêu phát triển bền vững cùng với kinh tế và an sinh xã hội, vì mục tiêu phát triển, vì chất lượng cuộc sống của nhân dân.

Theo PGS.TS. Bùi Thị An, các làng nghề tái chế bị ô nhiễm do rất nhiều nguyên nhân. Ở tỉnh Hưng Yên, các làng nghề tái chế nhựa lại không có hệ thống xử lý nước thải, không có hệ thống xử lý khói, bụi, để xả khói, bụi ô nhiễm ra môi trường xung quanh. Cùng với đặc điểm địa lý của các làng nghề, các cơ sở tái chế nằm xen kẽ giữa các khu dân cư, không tách hẳn ra thành khu một vì thế rất khó làm quy hoạch tập trung cho nên họ thiếu các giải pháp xử lý, môi trường càng ngày càng tồn đọng ô nhiễm.

Với nguồn nước, khi bị ô nhiễm, nước sẽ ngấm xuống đất, ảnh hưởng đến đất, làm đất thoái hoá, làm cây nhiễm các chất độc; nếu nước dùng để chăn nuôi thì ảnh hưởng đến chăn nuôi. Nước thải ô nhiễm cũng làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến các mạch nước ngầm, làm ô nhiễm nguồn nước này.

“Nước ngấm xuống đất làm ô nhiễm đất thì vô cùng khó xử lý, ảnh hưởng vô cùng đến nông nghiệp” - PGS.TS. Bùi Thị An nói.

PGS.TS. Bùi Thị An tiếp tục phân tích, với không khí, khi bị ô nhiễm thì khói, bụi sẽ làm ảnh hưởng đến hô hấp của con người, thậm chí với những kim loại nhỏ thì lại còn gây ra nhiều hậu quả khác, nhiều bệnh tật có thể kéo theo.

Về lo lắng của các cơ sở tái chế khi bị dừng hoạt động, nguyên Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Bùi Thị An bày tỏ sự chia sẻ với người dân vì đó là mưu sinh của họ.

“Điều này không ai mong muốn, lãnh đạo tỉnh Hưng Yên không mong muốn, người dân cũng không mong muốn. Trong trường hợp này, đề nghị phải có nghiên cứu cho quy hoạch tập trung” - PGS.TS. Bùi Thị An thẳng thắn.

Theo PGS.TS. Bùi Thị An, nếu được, có thể tách hẳn khu vực tái chế ra khỏi khu dân cư. Hộ nào có tiềm năng thì hỗ trợ ít, nếu không có tiềm năng thì phân loại và hỗ trợ ban đầu về hạ tầng để cho các cơ sở di chuyển ra chỗ khác. Bởi ra chỗ quy hoạch tập trung thì mới có thể có trạm xử lý nước thải chung, xử lý không khí… từ đó các quy định bảo vệ môi trường sẽ được đảm bảo.

“Chỉ có trường hợp đó chứ lẻ tẻ trong nhà dân thì vô cùng khó. Người dân cũng không có khả năng để xây dựng các trạm xử lý nước thải, họ không xử lý được, nếu thế thì nhà nào cũng thải ra cống chung, sau đó thải ra đồng, ra sông, ra hồ rồi lại gây ô nhiễm” – bà An bày tỏ.

Hiến kế “thuốc đặc trị”, PGS.TS. Bùi Thị An cho rằng, bản thân người dân hay chủ các cơ sở tái chế phải tự giác, phải tự nhận thức được và xây dựng làng nghề đảm bảo các quy định về môi trường, hay còn gọi là làng nghề xanh.

“Họ phải xử lý nước thải trước khi thải ra ngoài hệ thống chung, phải tìm cách lọc bụi trước khi thải bụi, thải khói ra ngoài không khí. Người dân tự giác, người dân giảm bớt lợi nhuận đi để đầu tư vào các biện pháp xử lý môi trường. Nếu quá thì phải xử lý bằng chế tài vì hoạt động tái chế đã gây ô nhiễm môi trường, làm hại sức khoẻ cho dân, làm hại cho chính họ” – nguyên Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường nêu quan điểm.

Bà An cũng đề nghị phải tuyên truyền, vận động để người dân nhận thức được, cùng đồng lòng với chính quyền, thấy được cái lợi ích rằng “vài đồng lợi nhuận trước mắt không bằng mai kia bị bệnh, bị các vấn đề về sức khoẻ”.

Có thể nói, thực trạng ô nhiễm môi trường ở các làng nghề trên cả nước nói chung, tỉnh Hưng Yên nói riêng luôn là vấn đề nóng mỗi khi được đề cập. Theo như các chuyên gia, nhà chức trách phải ứng xử kiên quyết, dứt khoát trước các vi phạm thì câu chuyện mới “ngã ngũ”. Nếu không, cái vòng luẩn quẩn vi phạm, nhắc nhở, khắc phục hời hợt, vi phạm, rồi lại nhắc nhở sẽ tiếp tục tái diễn. Bài toán ô nhiễm môi trường làng nghề sẽ mãi chẳng có lời giải.

×