Sống chung với hàng giả đến bao giờ?

Gần nhất, cuối tháng 10, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP.HCM (Phòng PC03) đã triệt xóa thành công chuyên án sản xuất, buôn bán hàng giả là nước hoa giả các thương hiệu nổi tiếng như Chanel, Gucci, YSL, Versace, Dior... do Nguyễn Ngọc Thơ (40 tuổi) và Trương Thị Mai Hiền (41 tuổi) cầm đầu.

Rồi hàng loạt người nổi tiếng vừa qua cũng vướng vòng lao lý vì buôn bán và làm hàng giả hay cái hành vi liên quan như vợ chồng Ngân 98, Lương Bằng Quang, Hoa hậu Thùy Tiên, Quang Linh Vlog, Hằng Du mục...

Chỉ riêng nửa đầu năm 2025, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cho biết các sàn đã gỡ hơn 33.000 sản phẩm vi phạm và xử lý 11.000 gian hàng. Ở TP.HCM trong 6 tháng đầu năm cơ quan chức năng kiểm tra xử lý 7.903 vụ, trong đó có 179 vụ hàng giả. Nhìn vào thực tế không khó để thấy yếu tố giá rẻ thu hút người mua và lãi cao làm mờ mắt người bán.

Theo Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, 4 tháng đầu năm 2025 cả nước bắt giữ, xử lý hơn 34.000 vụ vi phạm. Trong số đó có hơn 8.200 vụ liên quan hàng cấm và hàng lậu, hơn 25.000 vụ gian lận thương mại và thuế, hơn 1.100 vụ hàng giả và vi phạm sở hữu trí tuệ. 

Gần 1.400 vụ đã bị khởi tố và hơn 2.100 người có liên quan. Những con số ấy không chỉ là thống kê. Chúng là phép thử cho năng lực quản lý nhà nước và sức đề kháng của nền kinh tế trước một hiện tượng đang vượt khỏi phạm vi gian lận thương mại thông thường.

Hàng giả không còn là vấn đề của riêng người tiêu dùng. Nó làm xói mòn niềm tin vào thị trường, bóp méo cạnh tranh và đe dọa sức khỏe cộng đồng. Khi nền kinh tế chuyển nhanh sang môi trường số, hành vi làm giả cũng đổi hình thức tinh vi hơn, lan nhanh hơn và khó truy vết hơn. 

Mỗi gian hàng trên sàn thương mại điện tử có thể tồn tại vài ngày đủ để tung hàng nghìn sản phẩm trước khi biến mất. Chuỗi cung ứng phân mảnh khiến cơ quan quản lý khó kiểm chứng nguồn gốc.

Người ta bảo “sống chung với hàng giả” nghe như sống chung với mưa bão. Hết đợt này đến đợt khác. Thực ra mưa bão là thiên tai còn hàng giả là… nhân tai. Nó nảy mầm từ thói quen ham rẻ. Thói quen mua rẻ, mua tiện vô tình tiếp tay cho những mô hình kinh doanh không minh bạch. 

Câu hỏi “sống chung với hàng giả đến bao giờ” không thể trả lời bằng số tiền xử phạt, số người bị khởi tố. Nó đòi hỏi sự thay đổi toàn diện trong cách tiếp cận chính sách của toàn hệ thống liên quan đến thị trường hàng hóa.

Pháp luật nước ta hiện nay đã bao phủ sâu rộng trận tuyến chống hàng giả từ xử phạt hành chính cho đến truy cứu trách nhiệm hình sự. Bộ luật Hình sự 2015 quy định rõ tội sản xuất, buôn bán hàng giả và làm giả giấy tờ. Nghị định 98/2020/NĐ-CP sửa đổi bởi Nghị định 17/2022/NĐ-CP quy định khung xử phạt hành chính với hành vi gian lận thương mại và hàng cấm.

Luật Sở hữu trí tuệ bảo vệ quyền đối với nhãn hiệu, kiểu dáng, chỉ dẫn địa lý. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 bổ sung cơ chế yêu cầu thương nhân chứng minh an toàn và nguồn gốc, mở đường cho khởi kiện đại diện.

Khung pháp lý đã đầy đủ. Điều còn thiếu là cơ chế thực thi gắn với dữ liệu và trách nhiệm liên đới. Nhiều quy định hiện nay vẫn dừng ở mức yêu cầu chung mà chưa ràng buộc cụ thể nghĩa vụ của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng từ người bán, sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển đến cổng thanh toán. Chính sự phân tán đó khiến các biện pháp xử lý giống như vá lỗi sau mỗi vụ việc thay vì kiểm soát tận gốc.

Các quốc gia phát triển đã chuyển từ mô hình xử lý hậu quả sang kiểm soát theo chuỗi. Liên minh châu Âu yêu cầu các nền tảng lớn xác minh người bán, gỡ nhanh sản phẩm vi phạm, minh bạch thuật toán quảng cáo và chia sẻ dữ liệu với nhà chức trách. Tháng 7/2025 vừa qua Ủy ban châu Âu thông báo kết luận sơ bộ sàn thương mại điện tử Temu vi phạm Đạo luật kỹ thuật số về ngăn chặn hàng hóa bất hợp pháp. Mức phạt đối với vi phạm này có thể tới 6% doanh thu toàn cầu.

Trước Temu, Ủy ban châu Âu đã có bước thực thi thông báo vi phạm với AliExpress. Khi rủi ro tài chính đủ lớn thì nền tảng buộc phải tự hoàn thiện cơ chế kiểm chứng. Trong khi đó Hoa Kỳ yêu cầu sàn trực tuyến thu thập và công khai thông tin định danh, tài khoản ngân hàng, mã số thuế của người bán khối lượng lớn.

Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) đã khởi động các vụ cưỡng chế đầu tiên trong năm 2025, đánh dấu giai đoạn thực thi mạnh tay với hành vi buôn bán nặc danh. Đồng thời hải quan Hoa Kỳ tổ chức các chiến dịch phối hợp theo thời điểm tiêu dùng cao điểm, tịch thu lượng hàng hóa giả mạo có trị giá khoảng 39,5 triệu USD chỉ trong vài tuần trước Super Bowl 2025.

Những kinh nghiệm này cho thấy hai hướng đi cốt lõi. Đó là gắn trách nhiệm pháp lý với nền tảng trung gian nơi nắm dữ liệu, điều phối giao dịch và thu lợi nhuận. Và truy vết hàng hóa bằng công nghệ, đảm bảo mỗi sản phẩm có mã định danh thống nhất, liên thông từ nhà máy đến người mua.

Cả hai hướng đều có thể áp dụng cho Việt Nam khi hạ tầng số đã đủ rộng và pháp luật đã mở đường. Song song là quản lý theo rủi ro từng ngành. Nhóm sản phẩm biên lợi nhuận dày và khó kiểm chứng như thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, linh kiện điện tử nhỏ… cần chế độ giám sát riêng, kiểm tra dày hơn và chế tài mạnh hơn.

Nền tảng dữ liệu phải trở thành xương sống. Một cơ sở truy xuất nguồn gốc thống nhất với mã định danh có thể quét công khai sẽ giúp mỗi đơn hàng để lại vân tay số. Việc kiểm tra nguồn gốc hàng hóa vì thế tiện hơn, nhanh hơn và chính xác hơn so với cách làm thủ công. Trên lớp dữ liệu ấy trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử cần được siết lại.

Gỡ là chưa đủ nếu không lưu thông tin xác thực của người bán, không giữ tiền tạm thời khi có nghi ngờ và không liên đới bồi thường khi để lọt tái phạm. Bên cạnh đó cần trao thêm quyền cho người mua. Cần một kênh tiếp nhận thông báo vi phạm thật kịp thời để cơ quan chức năng xử lý nhanh.

Rồi sẽ có người hỏi vì sao phải làm gắt đến vậy. Vì niềm tin là thứ tài sản không in thêm được. Một thị trường thiếu niềm tin tốn kém hơn nhiều so với vài vụ việc xử lý chậm. Người tiêu dùng cảnh giác quá mức sẽ ngại mua. Doanh nghiệp chân chính chịu thiệt. Nền tảng mất người dùng trung thành. Cơ quan nhà nước mất đòn bẩy mềm trong quản lý. Mỗi ngày để hàng giả len lỏi là một ngày đặt thêm gạch cho bức tường ngờ vực.

Chống hàng giả không thể là nhiệm vụ ngắn hạn. Đó là chiến lược quốc gia gắn với chất lượng thể chế và vị thế thương hiệu Việt Nam. Một nền kinh tế muốn hội nhập sâu không thể đứng vững trên những sản phẩm không thật. Thực thi nghiêm minh không chỉ bảo vệ người tiêu dùng mà còn bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính, khơi thông niềm tin vào chính sách.

Không ai muốn “sống chung với hàng giả”. Nhưng để kết thúc tình trạng ấy chúng ta cần một hệ thống thực thi đồng bộ chứ không chỉ trông chờ vào biên bản xử phạt hành chính hay quyết định khởi tố. 

Thị trường là do chúng ta thiết kế. Pháp luật đã có đủ chế tài. Khi người dân cảm nhận được sự khác biệt ở mỗi lần mua hàng, khi doanh nghiệp thấy minh bạch mang lại lợi nhuận, khi nền tảng thấy trách nhiệm đi liền uy tín, khi cơ quan nhà nước đánh giá hiệu quả bằng kết quả thực tế thì đó là lúc chiến lược chống hàng giả mới hiệu quả.

Và câu hỏi “bao giờ hết hàng giả” sẽ không còn là lời than mà là một mốc kiểm chứng cho năng lực quản trị của nhà nước pháp quyền trong nền kinh tế thị trường.

×