Từ Trại Davis đến Dinh Độc Lập: Những ngày “đứng giữa lòng địch” và thời khắc tiếp quản

823 ngày “đứng giữa lòng địch”

Chúng tôi đến gặp ông Trần Trung Đệ ở ngôi nhà ông đang sống ở gần Công viên Gia Định (TP.HCM). Sinh năm 1935, dù ở vào tuổi xưa nay hiếm nhưng ông Trần Trung Đệ vẫn minh mẫn khi kể với chúng tôi những ngày tháng hào hùng của Trại Davis.

Quê ở Bến Tre, ông là lính tập kết ra Bắc rồi tham gia kháng chiến chống Mỹ cứu nước. “Tôi còn nhớ, năm 1964 khi đang trên đường đi B thì được gọi trở lại miền Bắc chờ nhận nhiệm vụ mới. Sau đó, tôi được điều vào Trại Davis khi đó vừa được thành lập (ngày 28/1/1973) và hoạt động đúng 60 ngày khi tôi đặt chân đến” - ông Đệ nhớ lại. Với cấp bậc thiếu úy, ông Đệ được giao nhiệm vụ ở bộ phận phiên dịch vì biết tiếng Nga. Vài tuần sau, ông lại nhận nhiệm vụ ở Ban Chính trị, phân phối sách báo, tạp chí và phim ảnh cho cán bộ, anh em trong trại.

Giữa sân bay Tân Sơn Nhất - nơi được xem là một trong những khu vực kiểm soát chặt chẽ nhất Sài Gòn thời điểm đó, Trại Davis tồn tại như một ốc đảo đặc biệt. Ở đó, ông Trần Trung Đệ cùng hơn 300 cán bộ, chiến sĩ sống và làm việc suốt 823 ngày, trong một trạng thái vừa công khai, vừa đầy áp lực. “Chúng tôi ở giữa họ, nhìn thấy họ mỗi ngày, nhưng vẫn phải giữ được sự bình tĩnh” - ông Đệ nhớ lại.

Hiệp định Paris về Việt Nam (ký ngày 27/1/1973) đã thống nhất thành lập Ban liên hợp quân sự 4 bên nhằm phối hợp triển khai, giám sát việc thực hiện các điều khoản đã ký kết. Theo đó, 2 Đoàn đại biểu quân sự Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Đoàn đại biểu quân sự Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam được bố trí đóng tại một trại lính cũ nằm trong khuôn viên sân bay Tân Sơn Nhất, gọi là Trại Davis. Trại chính thức hoạt động từ ngày 28/1/1973 và hoàn thành nhiệm vụ, giải thể vào ngày 30/4/1975.

Ngay từ khi đặt chân vào trại, ông đã nhận ra một điều: Mọi thứ được sắp đặt không phải ngẫu nhiên. Trại của phía mình nằm đối diện đơn vị lính dù - lực lượng nổi tiếng phái bên kia. Những ụ súng, những họng súng máy luôn hướng thẳng về phía trại, như một lời nhắc nhở thường trực. Ban ngày, họ sinh hoạt, làm việc theo nhiệm vụ. Ban đêm, những âm thanh tách tách từ phía bên kia vang lên - tiếng kéo cò súng cố tình phát ra để gây áp lực tâm lý. “Nghe nhiều rồi cũng quen. Mình coi như không có gì” - ông nói, giọng nhẹ nhưng chắc nịch. Không chỉ dừng lại ở những màn đe dọa tinh thần, phía bên kia còn sử dụng nhiều cách khác để gây khó khăn. Nhưng điều đáng nói là, trong suốt thời gian đó, không ai để mình rơi vào trạng thái mất kiểm soát. “Nguyên tắc là không phản ứng theo cách họ muốn” - ông Đệ cho hay.

Những ngày cuối tháng 4/1975, không khí trong trại thay đổi rõ rệt. Tiếng súng từ xa vọng lại nhiều hơn. Những thông tin rời rạc qua điện đài khiến ai cũng hiểu: Thời khắc quyết định đang đến gần. Đêm 29/4, hầu như không ai ngủ. Có người ngồi lặng, có người chuẩn bị sẵn sàng cho mọi tình huống. Trước đó ít ngày, anh em còn đào thêm công sự, giao thông hào, chuẩn bị cho khả năng xấu nhất. “Sẵn sàng cả rồi, nếu có chuyện thì mình cũng không bị động” - ông Đệ nhớ lại.

Sáng 30/4, tiếng pháo dồn dập, rồi thưa dần. Khi những người đầu tiên xuất hiện trong trại không khí như chùng xuống. Một chi tiết khiến ông Đệ nhớ mãi là khoảnh khắc vị chỉ huy pháo binh bên ta hỏi: “Qua trận chiến, trong trại có ai bị thương, hy sinh không?”. Và câu trả lời là “không”, dù thực tế đã có mất mát. “Lúc đó ai cũng hiểu vì sao phải nói vậy, không phải để che giấu, mà là để giữ vững tinh thần, giữ cho mọi thứ trọn vẹn đến phút cuối” - giọng ông trầm lại.

Khi mọi thứ lắng lại, cảm giác đầu tiên không phải là chiến thắng theo nghĩa lớn lao, mà là sự nhẹ nhõm. Một chặng đường dài đã khép lại. Nhưng với ông Đệ, một hành trình khác lại bắt đầu.

Những ngày đầu tiếp quản Dinh Độc Lập

Nửa tháng sau ngày 30/4/1975, ông Trần Trung Đệ rời Trại Davis để nhận nhiệm vụ mới: Tham gia tiếp quản Dinh Độc Lập. “Ngày nhỏ tôi từng mơ được vào đây một lần. Không ngờ lại vào trong hoàn cảnh đó” - ông kể. Sáng 15/5/1975, ông được đưa vào Dinh. Cảm giác đầu tiên không phải là choáng ngợp, mà là sự ngổn ngang hiện ra trước mắt. Bên trong, nhiều khu vực vẫn chưa được sắp xếp. Những dấu vết của những ngày trước đó còn nguyên. Ông đi một vòng quanh khuôn viên, rồi vào bên trong. Xuống khu vực hầm, ông thấy nhiều vật dụng còn để lại, chưa được dọn dẹp hoàn toàn: “Nhìn là biết mọi thứ vừa trải qua một giai đoạn rất gấp gáp”.

Nhưng không có nhiều thời gian để quan sát, công việc bắt đầu ngay lập tức. Ban đầu, ông Đệ và đồng đội phụ trách chiếu phim phục vụ các đoàn đến làm việc. Công việc tưởng chừng đơn giản, nhưng trong bối cảnh khi ấy lại là một phần của việc tổ chức lại hoạt động bên trong Dinh.

Dần dần, Dinh Độc Lập trở thành nơi diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng. Các đoàn công tác, các cuộc họp nối tiếp nhau diễn ra. Không gian từng ngổn ngang dần gọn gàng, ổn định và bắt đầu nhịp điệu mới. Cùng với đó, nhu cầu tham quan cũng xuất hiện. Ban đầu, việc giới thiệu về Dinh chỉ mang tính tự phát. Nhưng khi số lượng người đến ngày càng nhiều, cần có một cách giới thiệu rõ ràng hơn. Ông Đệ bắt đầu ghi chép, tìm hiểu, rồi tự mình viết một bản thuyết minh. Không có tài liệu sẵn, ông dựa vào những gì quan sát được, những gì nghe và đọc thêm để hoàn thiện. “Viết xong, anh em dùng luôn để giới thiệu cho khách” - ông kể. Bản thuyết minh ấy trở thành nền tảng cho công tác giới thiệu về Dinh trong thời gian dài. Từ đó, một nhóm thuyết minh cũng được hình thành, thay vì chỉ làm theo cách tự phát ban đầu.

Trong quá trình làm việc, ông thường xuyên nhận được những câu hỏi từ khách tham quan. Nhiều người tò mò về những bí ẩn, những câu chuyện được truyền miệng. “Có người hỏi có hầm thông ra ngoài, có chỗ này chỗ kia… nhưng mình làm ở đây từ đầu, biết rõ thì trả lời đúng thôi” - ông nói. Với ông, điều quan trọng nhất là giữ đúng những gì mình biết, không thêm bớt. Theo thời gian, Dinh Độc Lập dần ổn định, các hoạt động đi vào nền nếp. Không gian này không còn chỉ là một địa điểm, mà trở thành nơi gắn với nhiều hoạt động quan trọng.

Có một chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ. Trong một lần trò chuyện với một nhà báo, ông được hỏi nếu đặt tên cho Dinh, ông sẽ gọi là gì. Khi đó, ông nói đến cái tên “Hội trường Thống Nhất”. Về sau, cái tên ấy được sử dụng rộng rãi. Nhưng với ông, điều quan trọng hơn vẫn là ý nghĩa của nơi này. “Dù gọi thế nào, đây vẫn là một phần của lịch sử” - ông nói.

Từ Trại Davis đến Dinh Độc Lập, hành trình của ông đi qua hai không gian khác nhau, nhưng đều gắn với những thời khắc đặc biệt. Một nơi là những ngày “đứng giữa lòng địch”, giữ vững sự bình tĩnh trong từng tình huống. Một nơi là những ngày bắt đầu lại giữa ngổn ngang, để từng bước tạo nên một trật tự mới. Và giữa hai chặng đường ấy, điều còn lại rõ nhất không phải là những biến cố lớn, mà là cách con người đi qua chúng, lặng lẽ, kiên định và đầy trách nhiệm.

×