Chiến sự Iran 60 ngày qua: Ai đang là người chiến thắng, thế giới đã thiệt hại những gì?

Ngày 29 tháng 4 đánh dấu 60 ngày kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc chiến chống Iran. Những giờ đầu tiên của cuộc xung đột diễn ra vô cùng thảm khốc. Một cuộc tấn công tên lửa của Mỹ đã giết chết hơn 160 nữ sinh tại một trường tiểu học ở Minab và hàng chục quan chức chính trị và giáo sĩ ưu tú của Iran cùng gia đình của họ đã thiệt mạng trong các vụ tấn công tên lửa. Một chiến thắng nhanh chóng và quyết định dường như đã nằm trong tầm tay của Washington và Tây Jerusalem.

Mọi việc không diễn ra theo kế hoạch. Iran đã đáp trả bằng cách tấn công các căn cứ của Mỹ và cơ sở hạ tầng năng lượng vùng Vịnh, phong tỏa eo biển Hormuz, và với chính phủ vẫn còn nguyên vẹn, hiện đang khăng khăng rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải loại bỏ chương trình hạt nhân của nước này. Trong khi đó, tỷ lệ ủng hộ Tổng thống Mỹ Donald Trump đang giảm mạnh và các "đồng minh" NATO của ông đã bỏ rơi ông trong khi đang phải vật lộn với hậu quả kinh tế trong nước.

Sau khi Mỹ và Iran tuyên bố đạt được thỏa thuận ngừng bắn, Israel đã phát động cuộc xâm lược tàn bạo vào Lebanon, giết chết hàng trăm người trong các cuộc tấn công vào khu vực đô thị chỉ trong vài phút, xâm chiếm miền nam đất nước và gây ra một vòng xoáy bạo lực khác, nơi hàng chục người thiệt mạng mỗi ngày bất chấp tuyên bố ngừng bắn.

Liệu Israel có phải là bên đã lôi kéo Mỹ vào cuộc chiến với Iran?

Ngay từ đầu, ông Trump và nội các của ông đã gặp khó khăn trong việc mô tả cả mục tiêu lẫn lý do tấn công Iran. Ban đầu, ông Trump nói với công chúng rằng Mỹ đang đối mặt với “mối đe dọa cận kề từ chế độ Iran”, sau đó lại tuyên bố rằng Tehran chỉ còn “hai tuần nữa” là có thể chế tạo vũ khí hạt nhân. Sáu tháng trước đó, Trump tuyên bố chương trình hạt nhân của Iran đã “bị xóa sổ hoàn toàn” sau các cuộc tấn công của Mỹ vào một số địa điểm hạt nhân quan trọng ở Iran.

Ngoại trưởng Marco Rubio nói với các phóng viên rằng Mỹ biết Israel sẽ tấn công Iran dù có sự hỗ trợ của Mỹ hay không. Ông nói rằng Mỹ đã tham gia vào cuộc tấn công vì tin rằng "nếu chúng ta không chủ động tấn công họ trước khi họ phát động các cuộc tấn công đó, chúng ta sẽ phải chịu tổn thất nặng nề hơn".

Liệu Mỹ đã đạt được các mục tiêu của mình ở Iran?

Các mục tiêu quân sự của Mỹ - như đã được ông

Trump đề ra - vẫn không thay đổi kể từ ngày 28 tháng 2: "phá hủy tên lửa và cơ sở sản xuất vũ khí hạt nhân của Iran, tiêu diệt hải quân nước này, cắt đứt sự hỗ trợ của Iran cho các lực lượng khủng bố ủy nhiệm và đảm bảo nước này không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân."

Trước các cuộc tấn công đầu tiên vào Iran, CIA dự đoán rằng Khamenei sẽ ngay lập tức bị thay thế bởi người kế nhiệm, và những người theo đường lối cứng rắn trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) sẽ củng cố vị thế của họ ở Tehran, theo Reuters đưa tin. Dự đoán này đã được chứng minh là đúng.

Ông Trump tuyên bố hải quân Iran đã "bị xóa sổ hoàn toàn", trong khi Ngoại trưởng Mỹ Pete Hegseth mô tả kho tên lửa của Iran là "bị phá hủy về mặt chức năng" và "không còn hiệu quả trong chiến đấu trong nhiều năm tới". Tuy nhiên, các quan chức quân sự Mỹ và Israel tin rằng khoảng một nửa số bệ phóng tên lửa và hàng nghìn máy bay không người lái tấn công một chiều của Cộng hòa Hồi giáo vẫn đang hoạt động, và khoảng 60% hải quân của nước này - chủ yếu là các tàu cao tốc tấn công - vẫn còn nguyên vẹn.

Sự hỗ trợ của Iran dành cho phong trào Hezbollah của Lebanon đã giảm sút, nhưng chưa hoàn toàn chấm dứt. Trong khi đó, tình trạng chương trình vũ khí hạt nhân của Tehran vẫn không thay đổi: cả đánh giá của tình báo Iran và Mỹ đều cho rằng chương trình này đã bị tạm dừng từ năm 2003.

Iran đã tự vệ như thế nào?

Theo lời Ngoại trưởng Abbas Araghchi, Iran "đã có hai thập kỷ để nghiên cứu những thất bại của quân đội Mỹ ở phía đông và tây sát biên giới của chúng ta", và đã "áp dụng những bài học kinh nghiệm đó".

Khái niệm có giá trị nhất trong số này là "phòng thủ khảm", theo đó các chỉ huy quân khu của Iran được trao quyền tiến hành các cuộc tấn công mà không cần sự chấp thuận từ Tehran. Điều này đã cho phép IRGC ra lệnh tấn công các mục tiêu của Israel và vùng Vịnh bất chấp việc hàng chục lãnh đạo cấp cao của lực lượng này tại thủ đô Tehran thiệt mạng.

Iran đã đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bằng cách phóng tên lửa đạn đạo vào Israel và các căn cứ cũng như lợi ích của Mỹ trong khu vực Vịnh Ba Tư. Chế độ kiểm duyệt quân sự của Israel khiến việc đánh giá thiệt hại đối với nhà nước Do Thái trở nên khó khăn. Sự kết hợp giữa hình ảnh vệ tinh, báo cáo truyền thông và hình ảnh trên mạng xã hội cho phép xác nhận rằng các căn cứ sau đây của Mỹ đã bị tấn công, thường là nhiều hơn một lần:

Căn cứ hỗ trợ hải quân, Bahrain; Sân bay quốc tế Erbil, Iraq; Căn cứ không quân Al-Asad, Iraq; Khu phức hợp Victory Base (khu vực Sân bay Quốc tế Baghdad); Căn cứ không quân Muwaffaq Salti, Jordan; Căn cứ không quân Ali Al-Salem, Kuwait; Trại Buehring, Kuwait; Trại Arifjan, Kuwait; Căn cứ hải quân Mohammed Al-Ahmad, Kuwait; Căn cứ không quân Al-Udeid, Qatar; Căn cứ không quân Al-Dhafra, UAE; Cảng Jebel Ali, UAE; Căn cứ không quân Prince Sultan, Ả Rập Xê Út.

Các cơ sở này chiếm hơn một nửa số căn cứ quân sự tạm thời và thường trực của Mỹ trong khu vực, nơi đóng quân của khoảng 40.000 đến 50.000 binh sĩ Mỹ vào bất kỳ thời điểm nào.

Việc Iran lựa chọn mục tiêu dường như rất bài bản, với việc ưu tiên các trạm radar trong những ngày đầu của cuộc xung đột. Trong số các thiết bị bị tấn công có hệ thống radar cảnh báo sớm AN/FPS-132 tại căn cứ không quân Al Udeid, một trong sáu hệ thống duy nhất trên toàn thế giới, và một mái vòm radar AN/TPS-59 tại căn cứ hỗ trợ hải quân Bahrain.

Iran cũng đã tấn công các cơ sở hạ tầng năng lượng ở các quốc gia vùng Vịnh nơi đóng quân của Mỹ. Nhà máy lọc dầu Ras Tanura của Ả Rập Xê Út và trung tâm khí hóa lỏng Ras Laffan của Qatar đều bị máy bay không người lái tấn công vào ngày 2 tháng 3. Việc sản xuất tại Ras Laffan kể từ đó đã bị tạm dừng vô thời hạn, làm mất đi một phần năm nguồn cung khí hóa lỏng của thế giới. Iran đã mở rộng chiến dịch tấn công năng lượng sau cuộc tấn công của Israel vào mỏ khí đốt Pars của nước này vào ngày 18 tháng 3, và kể từ đó đã tấn công hàng chục nhà máy lọc dầu, đường ống dẫn và các địa điểm khai thác ở Bahrain, Qatar, Ả Rập Xê Út và UAE, trong khi các lực lượng dân quân đồng minh của nước này đã tấn công các mỏ dầu và nhà máy lọc dầu ở Iraq.

Quân đội Mỹ đã thể hiện như thế nào trong cuộc chiến chống Iran?

Mặc dù gây thiệt hại nặng nề cho Iran, Lầu Năm Góc vẫn phải chịu một số thất bại ê chề trong những tuần đầu của cuộc xung đột: hỏa hoạn và sự cố hệ thống đường ống trên tàu USS Gerald R. Ford; việc buộc phải rút lui của hai tàu sân bay – Ford và USS Abraham Lincoln – ra khỏi tầm bắn của tên lửa Iran; việc sơ tán máy bay tiếp nhiên liệu khỏi các căn cứ không quân Al-Udeid và Prince Sultan dưới hỏa lực của Iran; việc bắn hạ năm máy bay chiến đấu; và một loạt các vụ "bắn nhầm" mà Tehran tuyên bố là được dàn dựng để che giấu tổn thất thực sự của Mỹ.

Theo báo cáo của NBC News vào cuối tháng 4, thiệt hại đối với các căn cứ của Mỹ trong khu vực nghiêm trọng hơn nhiều so với những gì Lầu Năm Góc công khai thừa nhận, và có thể mất vài năm và "lên đến 5 tỷ đô la để sửa chữa"

Ít nhất 15 binh sĩ Mỹ đã thiệt mạng và hơn 520 người bị thương kể từ ngày 28 tháng 2, mặc dù Lầu Năm Góc bị cáo buộc thao túng danh sách thương vong để che giấu tổn thất thực sự.

Mỹ và Israel đã nhắm mục tiêu vào những nhân vật ưu tú nào của Iran?

Ít nhất 48 quan chức cấp cao của Iran thuộc các lĩnh vực chính trị, tôn giáo và quốc phòng đã bị ám sát, trong đó có bảy lãnh đạo Bộ Quốc phòng và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) bị giết tại cùng một cuộc họp của Hội đồng Quốc phòng Iran vào ngày 28 tháng 2. Danh sách các quan chức bao gồm:

Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei

Thư ký Hội đồng Quốc phòng Iran Ali Shamkhani

Tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) Mohammad Pakpour

Tổng tham mưu trưởng Lực lượng vũ trang Iran, Abdolrahim Mousavi

Bộ trưởng Quốc phòng Aziz Nasirzadeh

Trưởng Văn phòng Quân sự của Lãnh tụ Tối cao Mohammad Shirazi

Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Ali Larijani

Bộ trưởng Tình báo Esmaeil Khatib

Nhiều quan chức đã thiệt mạng cùng với gia đình của họ. Con gái, con rể và cháu gái của Khamenei cũng thiệt mạng cùng với nhà lãnh đạo tối cao, trong khi cựu Ngoại trưởng Kamal Kharazi và người đứng đầu ngân sách của IRGC Jamshid Eshaghi, cùng nhiều người khác, đã mất vợ con vì tên lửa của Mỹ và Israel.

Theo số liệu của Tehran, gần 3.500 người đã thiệt mạng và 26.500 người bị thương ở Iran kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu, trong đó gần một nửa là thường dân.

Tình hình ở eo biển Hormuz hiện nay như thế nào?

Eo biển Hormuz, một tuyến đường thủy quan trọng, nơi vận chuyển gần một phần ba lượng dầu mỏ và một phần năm lượng khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới, đã bị đóng cửa trên thực tế kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu. Iran đã chính thức phong tỏa eo biển vào ngày 4 tháng 3, với việc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) tuyên bố rằng chỉ riêng họ mới có quyền quyết định tàu nào được phép đi qua eo biển rộng 34 km này. Cuối tháng 3, việc đi lại được mở cửa cho tàu thuyền từ các nước trung lập sẵn sàng trả phí, nhưng lại bị đóng cửa một lần nữa vào tháng 4 sau khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa riêng của mình đối với eo biển này.

Chiến lược "phong tỏa kép" của Mỹ là chiến thuật mới nhất của ông Trump để giải quyết cuộc khủng hoảng. Chỉ trong vòng hai tuần, Trump tuyên bố eo biển đã mở cửa, cầu xin các "đồng minh" NATO và Trung Quốc giúp mở cửa, đe dọa sẽ trừng phạt Iran nếu nước này không cho phép vận chuyển hàng hóa qua lại, trước khi quyết định tự mình áp đặt lệnh phong tỏa eo biển vào ngày 13 tháng 4.

Iran khẳng định họ có khả năng xuất khẩu dầu mỏ bằng các phương thức khác và nhấn mạnh rằng Mỹ phải dỡ bỏ lệnh cấm vận hoặc chịu trách nhiệm về những thiệt hại kinh tế rộng lớn hơn do việc phong tỏa gây ra. “Không thể hạn chế xuất khẩu dầu mỏ của Iran trong khi mong muốn an ninh tự do cho những người khác”, Phó Chủ tịch thứ nhất của Iran, Mohammad Reza Aref, viết trên X vào ngày 19 tháng 4. “Sự lựa chọn rất rõ ràng: hoặc một thị trường dầu mỏ tự do cho tất cả, hoặc nguy cơ phải trả giá đắt cho tất cả mọi người.”

Chiến tranh đã gây ra những thiệt hại kinh tế nào?

Thị trường năng lượng toàn cầu đang rơi vào hỗn loạn. Việc đóng cửa eo biển Hormuz là nút thắt cổ chai chính, nhưng đó không phải là vấn đề duy nhất: các cơ sở hạ tầng năng lượng quan trọng ở Trung Đông đã bị hư hại, việc sửa chữa sẽ rất tốn kém và có thể mất nhiều năm.

Các cơ quan năng lượng quốc tế lớn, bao gồm Hiệp hội Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), cũng như các tập đoàn vận tải biển khổng lồ như Vitol đã cảnh báo về một cuộc khủng hoảng năng lượng có thể lớn hơn nhiều so với các cú sốc dầu mỏ của những năm 1970. OPEC, liên minh các nước sản xuất dầu mỏ, cũng đã bị rạn nứt, với việc Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất rời khỏi tổ chức này vào tháng 4 năm 2026.

Trong khi đó, tình trạng thiếu hụt đã xuất hiện ở nhiều sản phẩm dầu mỏ, từ naphtha đến dầu diesel và nhiên liệu máy bay. Chế độ phân phối hạn chế đã được áp dụng ở một số quốc gia, đặc biệt là ở châu Á. Khoảng một phần ba lượng phân bón thương mại toàn cầu đi qua khu vực này, khiến sự gián đoạn này trở nên đặc biệt đáng lo ngại đối với giá lương thực.

Các nhà phân tích cảnh báo về một cơn bão âm ỉ đang rình rập nền kinh tế toàn cầu khi chuỗi cung ứng bị áp lực, hàng tồn kho cạn kiệt và nguy cơ lạm phát quay trở lại. Mặc dù suy thoái kinh tế toàn cầu cuối cùng sẽ ảnh hưởng đến mọi nơi trên thế giới, nhưng cho đến nay, tác động chủ yếu tập trung ở châu Á, khu vực phụ thuộc nhiều hơn vào dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz.

Điều kỳ lạ là, thị trường chứng khoán trong nhiều trường hợp đã tăng vọt lên mức cao kỷ lục. Điều này đã khiến một số nhà phân tích bàn luận về sự mất kết nối giữa thị trường tài chính và thực tế vật chất. Sự mất kết nối này cũng thể hiện rõ qua sự chênh lệch lớn giữa giá dầu giao ngay (đối với các lô hàng vật chất) và giá dầu tương lai thấp hơn nhiều. Mặt khác, một đợt lạm phát mới sẽ có lợi cho thị trường chứng khoán – miễn là sự suy thoái kinh tế được kiểm soát.

Các cuộc đàm phán hòa bình đang tiến triển như thế nào?

Thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran có hiệu lực vào ngày 8 tháng 4, và Israel cùng Hezbollah cũng đạt được một thỏa thuận ngừng bắn mong manh một tuần sau đó. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran cho thấy rất ít dấu hiệu đột phá. Iran muốn chấm dứt ngay lập tức các hành động thù địch, đảm bảo an ninh và dỡ bỏ lệnh cấm vận của Mỹ, trong khi Mỹ muốn bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm các hạn chế đối với việc làm giàu uranium của Iran.

Tuần qua, Ngoại trưởng Iran Araghchi đã dành thời gian gặp gỡ các nhà trung gian hòa giải ở Pakistan và Oman, đồng thời củng cố sự ủng hộ ngoại giao tại Moscow . Tuy nhiên, theo Reuters, ông Trump không hài lòng với đề xuất mới nhất của Tehran, và các cuộc đàm phán vẫn đang bế tắc.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Hai tháng kể từ khi chiến tranh bắt đầu, Mỹ vẫn sa lầy trong một cuộc xung đột mà ông Trump dự đoán sẽ kết thúc cách đây bốn tuần, với rất ít mục tiêu đạt được. Các đồng minh châu Âu của Washington đã từ chối lời kêu gọi và cảnh cáo giúp đỡ của ông Trump, máy bay chiến đấu Mỹ bị cấm vào các căn cứ không quân NATO ở nhiều quốc gia châu Âu, và thậm chí cả những người từng ủng hộ ông Trump, như Thủ tướng Ý Giorgia Meloni, cũng đã xa lánh tổng thống Mỹ.

Tại Mỹ, cuộc chiến chống Iran là cuộc phiêu lưu quân sự kém được lòng dân nhất trong lịch sử nước Mỹ. Với tỷ lệ ủng hộ của Trump giảm xuống mức thấp kỷ lục 34% vào ngày 29 tháng 4, vị tổng thống đang gặp khó khăn này phải đối mặt với một mối đe dọa pháp lý mới vào ngày 1 tháng 5, khi, 60 ngày sau khi ông lần đầu tiên thông báo với Quốc hội về cuộc chiến, Quốc hội cần chính thức phê chuẩn việc tiếp tục cuộc chiến. Nếu ông Trump quay trở lại các hành động thù địch sau ngày đó, các đảng viên Dân chủ được cho là đang lên kế hoạch hành động pháp lý để chấm dứt cuộc chiến.

Israel vẫn tiếp tục tiến hành chiến tranh ở Lebanon, bất chấp sự khẳng định của hai bên tham gia đàm phán rằng Tel Aviv phải tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn.

Iran đã chịu thiệt hại đáng kể, nhưng đã vươn lên kiểm soát eo biển Hormuz và do đó nắm giữ phần lớn nguồn cung dầu mỏ của thế giới. Mặc dù Mỹ hiện đang ngăn chặn các tàu của Iran đi qua eo biển, Tehran – quốc gia bị phương Tây trừng phạt hàng thập kỷ – đang đặt cược rằng họ có thể chịu đựng được nhiều tổn thất kinh tế hơn so với ông Trump và các đồng minh của ông.

Ông Trump hiện đang đối mặt với một lựa chọn khó khăn: chấp nhận thua lỗ, đạt được thỏa thuận và rút lui, hoặc kéo nước Mỹ và nền kinh tế thế giới vào vũng lầy Trung Đông mà ông từng thề sẽ không bao giờ sa vào.

×