Chiến tranh Iran và kỷ nguyên “thuật toán hóa” chiến tranh

Chiến tranh Iran: Từ camera phố Pasteur đến “danh sách mục tiêu số hóa”

Những thông tin rò rỉ gần đây về việc tình báo Israel xâm nhập hệ thống camera giám sát tại Tehran, theo dõi thói quen di chuyển, sinh hoạt của thân nhân Giáo chủ Ali Khamenei, không chỉ là một câu chuyện tình báo đơn thuần. Nó cho thấy một bước chuyển sâu sắc: dữ liệu đời sống thường nhật đã trở thành nguyên liệu cho chiến tranh.

Một camera trên phố Pasteur, nằm sát khu vực nhạy cảm bậc nhất của quyền lực Iran, không còn chỉ là thiết bị an ninh. Khi kết nối với các hệ thống phân tích dữ liệu lớn, nhận diện khuôn mặt và hành vi, nó trở thành “cảm biến chiến trường” theo thời gian thực. Những dữ liệu tưởng chừng vô hại như giờ giấc ra vào, tuyến đường quen thuộc, thậm chí vị trí đỗ xe, được gom lại, xử lý và biến thành xác suất, mô hình dự đoán.

Israel được cho là đã xâm nhập vào mạng lưới camera giao thông quy mô lớn của Tehran để theo dõi đội cận vệ của Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei cùng các quan chức cấp cao khác trước khi không kích. Ảnh Time of Israel

Ở đây, trí tuệ nhân tạo không trực tiếp bóp cò. Nhưng nó vẽ ra bản đồ xác suất, nơi một cá nhân có thể xuất hiện, một đoàn xe có thể đi qua, hay một mục tiêu có thể đạt “giá trị cao” tại một thời điểm cụ thể. Quyết định tấn công vì thế không còn hoàn toàn dựa trên trực giác của sĩ quan tình báo, mà ngày càng dựa trên “niềm tin vào mô hình”.

Trong 10 ngày đầu của chiến dịch, hơn 5.000 mục tiêu được cho là đã bị Mỹ và Israel oanh kích. Con số này, nếu đặt trong tương quan với các cuộc chiến trước đây, là bất thường. Trong chiến tranh truyền thống, việc xác định từng mục tiêu thường mất nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần xác minh. Nhưng với AI, chu trình đó được rút xuống còn vài phút, thậm chí vài giây.

Một hệ thống AI có thể quét hàng triệu điểm dữ liệu, từ tín hiệu điện thoại, hình ảnh vệ tinh, hoạt động mạng xã hội, đến dữ liệu giao thông, để đề xuất danh sách mục tiêu ưu tiên. Điều đáng nói là, trong nhiều trường hợp, con người không còn đủ thời gian hoặc năng lực để kiểm chứng từng đề xuất. Khi tốc độ trở thành yếu tố sống còn, quyền quyết định dần nghiêng về phía máy móc.

Chiến tranh Iran: Khi bom thông minh gặp thuật toán

Trong các đợt không kích tại Iran, Mỹ và Israel được cho là đã sử dụng nhiều loại vũ khí chính xác cao như tên lửa hành trình, bom dẫn đường bằng GPS, và các hệ thống tấn công tầm xa. Những công nghệ này vốn đã xuất hiện từ lâu, nhưng khi kết hợp với AI, chúng tạo ra một cấp độ chiến tranh hoàn toàn khác.

Một quả bom thông minh truyền thống cần tọa độ chính xác. Nhưng câu hỏi là: ai cung cấp tọa độ đó? Trong chiến tranh hiện đại, câu trả lời ngày càng là: thuật toán.

Hãy hình dung một chu trình khép kín: vệ tinh phát hiện một hoạt động bất thường, AI phân tích và gán nhãn “nghi vấn”, hệ thống đối chiếu với dữ liệu lịch sử, đánh giá mức độ đe dọa, rồi tự động đề xuất tấn công. Trong một số trường hợp, toàn bộ quy trình này diễn ra nhanh hơn khả năng phản ứng của con người.

Trong các chiến dịch quân sự gần đây của Israel Defense Forces, các hệ thống hỗ trợ AI đã được sử dụng để tạo “ngân hàng mục tiêu” với tốc độ chưa từng có. Điều này cũng được cho là đã xuất hiện trong các hoạt động phối hợp với United States military tại Trung Đông.

Những vũ khí như tên lửa hành trình Tomahawk missile hay bom dẫn đường JDAM khi được kết nối với hệ thống chỉ thị mục tiêu bằng AI, không còn đơn thuần là “vũ khí chính xác”, mà trở thành một phần của “hệ sinh thái tấn công tự động”.

Hệ sinh thái đó có ba đặc điểm đáng chú ý.

Thứ nhất, tốc độ. AI cho phép xác định và tấn công mục tiêu gần như theo thời gian thực. Điều này khiến đối phương gần như không có cơ hội ẩn mình hay phân tán lực lượng.

Thứ hai, quy mô. Một con người có thể xử lý vài chục mục tiêu mỗi ngày. Một hệ thống AI có thể xử lý hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn.

Thứ ba, độ “lạnh”. Thuật toán không có cảm xúc, không có do dự. Nó tối ưu theo mục tiêu được lập trình, dù mục tiêu đó là tiêu diệt một cơ sở quân sự hay một khu vực có nguy cơ cao gây thiệt hại dân sự.

Chính đặc điểm thứ ba này đang làm dấy lên tranh cãi. Khi một mục tiêu được xác định bởi AI, trách nhiệm thuộc về ai nếu có sai sót? Người lập trình, người vận hành, hay chính thuật toán?

Tương lai: Chiến tranh của máy móc hay của con người?

Những gì đang diễn ra tại Iran có thể chỉ là bước khởi đầu. Nếu AI hiện nay chủ yếu đóng vai trò “gợi ý” mục tiêu, thì trong tương lai, nó có thể tiến tới “ra quyết định” ở mức độ cao hơn.

Một kịch bản không xa là sự xuất hiện của các hệ thống “tấn công tự động hoàn toàn”, nơi từ phát hiện, phân tích đến khai hỏa đều do máy móc thực hiện. Con người chỉ đóng vai trò giám sát, thậm chí trong một số tình huống khẩn cấp, bị loại khỏi vòng lặp quyết định.

Cuộc chiến tại Iran cho thấy một thực tế: công nghệ luôn đi trước luật pháp.

Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi kết hợp với các công nghệ như drone bầy đàn. Hàng trăm, hàng nghìn thiết bị bay không người lái, mỗi chiếc được trang bị AI, có thể tự phân chia mục tiêu, tự phối hợp tấn công mà không cần điều khiển trực tiếp. Khi đó, chiến trường không còn là nơi của những đội quân truyền thống, mà là của những “đám mây thuật toán”.

Một xu hướng khác là “cá nhân hóa mục tiêu”. Nếu trước đây chiến tranh chủ yếu nhắm vào cơ sở hạ tầng, căn cứ quân sự, thì với AI, từng cá nhân có thể trở thành mục tiêu. Dữ liệu cá nhân, từ thói quen sinh hoạt đến mạng lưới quan hệ, có thể bị khai thác để xác định “giá trị chiến lược” của một con người.

Điều này đặt ra những câu hỏi đạo đức và pháp lý chưa từng có. Liệu một thuật toán có thể được phép quyết định ai là “mục tiêu hợp pháp”? Và nếu sai, ai sẽ chịu trách nhiệm?

Trong bối cảnh đó, cộng đồng quốc tế đã bắt đầu thảo luận về việc kiểm soát vũ khí tự động. United Nations đã nhiều lần kêu gọi xây dựng các quy tắc nhằm hạn chế việc sử dụng AI trong chiến tranh, đặc biệt là các hệ thống vũ khí tự động sát thương.

Tuy nhiên, giống như nhiều công nghệ khác, AI mang tính “lưỡng dụng”. Những tiến bộ trong nhận diện hình ảnh, xử lý dữ liệu hay dự đoán hành vi, vốn được phát triển cho mục đích dân sự, có thể nhanh chóng được chuyển sang quân sự. Việc kiểm soát vì thế trở nên vô cùng khó khăn.

Cuộc chiến tại Iran cho thấy một thực tế: công nghệ luôn đi trước luật pháp. Khi những quả bom đã rơi xuống, khi hàng nghìn mục tiêu đã bị tấn công, thì các cuộc tranh luận về đạo đức dường như đến quá muộn.

Nhưng nếu không bắt đầu từ bây giờ, tương lai có thể còn đáng lo hơn. Một thế giới nơi chiến tranh được vận hành bởi thuật toán, nơi quyết định sinh tử được đưa ra trong vài mili giây, và nơi con người dần bị đẩy ra khỏi trung tâm của chiến trường.

Khi đó, câu hỏi không còn là “AI có được sử dụng trong chiến tranh hay không”, mà là “con người còn kiểm soát được chiến tranh hay không”.

Và có lẽ, đó mới là mục tiêu lớn nhất mà chúng ta cần giữ lại: không phải là lợi thế quân sự, mà là quyền được quyết định của con người trước những lựa chọn liên quan đến sự sống và cái chết.

×