Những nghĩa tình đi qua tháng tư

1. Tôi ngồi với nhà văn Hoài Hương vào một hôm Sài Gòn nắng vàng góc phố. Quán cà phê nép mình trong con hẻm nhỏ đối diện là Thảo Cầm Viên. Tháng tư luôn ủ men cảm xúc đối với những người con đất Sài thành. Chị bảo trong cuộc đời con người ta sẽ có rất nhiều kỷ niệm, nhưng cứ tới tháng tư, thì ký ức của những người đã đi qua cuộc chiến luôn vọng về những âm ba của một miền thương tưởng.

Trưa thứ tư ngày 30/04/1975, lúc đó Hoài Hương còn ở Hà Nội, đang trong lớp học, từ loa phát thanh trên phố, giọng reo vui không kìm nén của phát thanh viên, vừa nam vừa nữ: “Sài Gòn giải phóng! Miền Nam đã hoàn toàn giải phóng! Hòa bình rồi!”. Như một cơn chấn động vỡ òa, các cửa nhà mở tung. Cả sóng người già trẻ gái trai ào ra phố, cùng hướng đi về phía Hồ Gươm, vừa đi vừa reo vang: “Hòa bình rồi! Thống nhất Nam Bắc rồi!”. Tất cả cứ như trong một cơn say, miệng cười tươi mà mắt cứ rưng rưng, không quen nhau mà gặp ai cũng ôm như thể thân thiết. Cũng không biết bắt đầu từ đâu, như một dàn đồng ca, từng đoàn người tay cầm cờ hoa hát vang phố điệp khúc “Việt Nam, Hồ Chí Minh”…, rồi lan rộng cả Hà Nội...

Hà Nội đêm ấy là đêm không ngủ. Đường phố như trong ngày hội, ngày hội mà phải đợi đến gần 21 năm, kể từ ngày bộ đội vào giải phóng Thủ đô nay mới được có lại. Các hàng quán chong đèn suốt đêm, nhiều hàng ăn chiêu đãi khách không lấy tiền, làng hoa Ngọc Hà hình như không còn sót một cành hoa nào trong vườn vì hoa đã được dồn hết về trung tâm Hà Nội để mừng chiến thắng. Còn nhà chị Hoài Hương, cả phố tới chúc mừng má con chị. Gia đình chị là cán bộ kháng chiến miền Nam tập kết, ba chị lúc đó đang chiến đấu trong chiến trường miền Nam.

Kết thúc năm học ấy, tháng 6/1975, nhà văn Hoài Hương theo má vào Nam. Từ ngày ấy cho đến bây giờ gia đình chị vẫn ở trong một chung cư sát bên Bệnh viện Sài Gòn, kế bên Chợ Bến Thành. Hơn nửa thế kỷ gắn trọn đất này, chị trút tình yêu thành phố vào những trang viết. Đến bây giờ chị đã có hơn 10 đầu sách viết về thị thành nắng ấm phương Nam.

2. Mới đây thôi, tôi gặp bác sĩ Huỳnh Thị Minh Tâm, lắng nghe lời tâm sự của một người đã dành cả thanh xuân để chiến đấu giành lấy hòa bình. Dòng họ Huỳnh của cô là những người đi đầu trong cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ 1940 ở Đức Hòa. Cuộc khởi nghĩa thất bại, bị dìm trong biển máu. Quân Pháp bắt gia đình họ Huỳnh hết thảy 13 người, gồm cả người già, trẻ em, phụ nữ. Chúng tưới xăng rồi xả súng bắn. Trong đó có đứa trẻ mới tròn 1 năm tuổi.

Cha cô là ông Huỳnh Văn Một - nguyên Trung đoàn trưởng Trung đoàn 308, Tư lệnh phó Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn, đại biểu Quốc hội khóa đầu tiên. Ông được nhà cách mạng tiền phong Võ Văn Tần - Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ dìu dắt vào con đường cách mạng. Cô Minh Tâm là con đầu của liệt sĩ – Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Dương Thị Huê - Trung đội trưởng Trung đội nữ binh thuộc Trung đoàn 308 Nguyễn An Ninh. Tài chỉ huy chiến đấu của bà Huê được ghi lại dấu tích trong trận Láng Le - Bàu Cò nổi tiếng năm 1948. Sau 3 lần bị bắt và tra tấn tàn nhẫn, những ngón đòn dã man khiến sức khỏe bà bị suy kiệt. Bà hy sinh ngày 13/10/1971...

Tôi gọi họ là “Những nghĩa tình đi qua tháng tư”. Tận cùng hành trình sống và chiến đấu, nghĩa tình ngời sáng qua biên niên phố này. Từ thủa phương Nam mở cõi, cho đến non sông nối liền một dải, chất nghĩa tình ấy trở thành đặc trưng trong văn hóa đất này, cắm rễ sâu vào lòng người, lan từng con hẻm nhỏ.

Cô Minh Tâm vào chiến khu năm 16 tuổi. Tốt nghiệp lớp y tá, công tác tại Ban Dân y miền Nam năm 1966. Năm 1968, tham gia chiến dịch Mậu Thân, trong đội phẫu thuật tiền phương Nam. Sau thời gian vào nội thành Sài Gòn công tác, cơ sở bị lộ, cô trở về chiến khu... Hòa bình, cô công tác cơ quan Thành Đoàn, học chuyên tu bác sĩ. Năm 1997, cô nhận nhiệm vụ Chủ tịch Hội Chữ Thập đỏ TP.HCM. Cô cũng có người em trai là liệt sĩ Huỳnh Văn Long, hy sinh ngày 27/3/1979, trong cuộc chiến tranh biên giới Tây Nam, khi cùng đồng đội thuộc đơn vị trinh sát Tiểu đoàn 3 đương đầu với địch trong một trận đánh sinh tử. Huỳnh Quang Long hy sinh khi chưa tròn 18 tuổi với thân xác không còn trọn vẹn…

Sau khi nghỉ hưu, cô Minh Tâm nỗ lực lập Quỹ khuyến học Huỳnh Văn Một và Quỹ hỗ trợ giáo dục và tài năng thể thao học đường. Quỹ đã trao hơn 5.000 suất họ bổng cho học sinh nghèo vượt khó, đồng thời hỗ trợ lương thực, thực phẩm cứu đói cho những học sinh mồ côi, gia đình nghèo khó. Đặc biệt, những ngày tháng bi thương của thành phố trong đại dịch Covid-19, cô Minh Tâm thực hiện chương trình “Giữ bàn tay em sạch xinh”, tài trợ 150 máy rửa tay diệt khuẩn tự động tại TP.HCM, Tây Ninh, Long An, Đồng Nai; lập chương trình “Vòng tay yêu thương” vì miền Nam ruột thịt, tặng học bổng khuyến học, các nhu yếu phẩm góp phần xoa dịu nỗi đau và động viên các em có hoàn cảnh không may bị mất cha mẹ, giúp các em tiếp tục đến trường và ổn định cuộc sống.

3. Tôi may mắn được Đại tá - Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Thảo chọn để ghi lại cuộc đời của nữ điệp báo này. Đó cũng là những ngày tháng 4 đầy cảm xúc. Câu chuyện về Cụm trưởng Cụm điệp báo số 6 đã khiến tôi bao lần nổi da gà và cay xè đôi mắt. Hôm cuối cùng phỏng vấn cô Sáu Thảo, là những ngày cuối tháng 4/2024. Từ khu Phú Nhuận nhà cô, tôi chạy ra vòng xoay Lăng Cha Cả, kiếm một quán cà phê lóc cóc để ngó dòng người đang hối hả với phố xá thị thành này. Trong đầu tôi như tái hiện lại trận đánh khốc liệt của ngày 30/4/1975. Trận chiến gần như cuối cùng để thống nhất hai miền Nam – Bắc đất nước. Trưa đó, tại Sài Gòn, chỉ có những cái ôm, giọt nước mắt và hai chữ “Sống rồi”.

Cả gia đình với 6 người hy sinh cho cuộc vệ quốc từ chống Pháp đến chống Mỹ, nên mới 16 tuổi, cô nối bước những người anh mình thoát ly, đi theo tiếng gọi của con tim. Hai lần bị địch bắt, cô vẫn kiên cường chịu đựng đòn roi tra tấn. Có lần tưởng cô chết, chúng vứt xác ra khu đồng cỏ của trại giam, may nhờ các nữ tù chính trị tìm mọi cách hồi sinh cho cô. Sống lại, và kiên cường hơn bao giờ hết.

Ngày giải phóng, cô tất tả chạy đến các cơ sở trong mạng lưới để thăm từng đồng đội của mình. Mạng lưới điệp báo số 6 với hơn 60 người vẫn vẹn nguyên, không ai hy sinh. Khoảnh khắc đó, họ đã ôm nhau, hứa với nhau về những tương lai tận hiến sức mình cho sự kiến thiết lại đất nước. Với nữ đại tá điệp báo, ngày 30/4 khi ấy đời cô mới bắt đầu sự sống mới.

Cho đến ngày nghỉ hưu, cô Sáu Thảo vẫn miệt mài bước chân tình nguyện tìm về những vùng miền còn khó khăn để hỗ trợ và chia sẻ. Gần 1.000 ca mổ mắt; hơn 200 chiếc xe lăn cho các thương binh và người khuyết tật; 8 căn nhà tình nghĩa; dựng bia tưởng niệm các chiến sĩ trận vong, các du kích chống càn… đó là những con số mà cô Sáu Thảo chưa thể nhớ hết. Nhưng, cứ còn có thể đi được là cô sẽ còn làm, làm để trả ơn cuộc đời và non sông đã cho cô một cuộc sống bình yên như ngày hôm nay.

4. Hơn nửa thế kỷ trôi qua. Tôi ngồi cùng họ, nhìn thật kĩ những nhân chứng sống trong thời khắc thiêng liêng của dân tộc. Tôi gọi họ là “Những nghĩa tình đi qua tháng tư”. Ký ức ngày ấy khó thể phai phôi, nhưng họ luôn chọn đi về phía trước để phụng hiến cho tương lai. Tận cùng hành trình sống và chiến đấu, nghĩa tình ngời sáng qua biên niên phố này. Từ thuở phương Nam mở cõi, cho đến non sông nối liền một dải, chất nghĩa tình ấy trở thành đặc trưng trong văn hóa đất này, cắm rễ sâu vào lòng người, lan từng con hẻm nhỏ.

×