Nông thôn trong nền VHNT đương đại: Để nông thôn “hồi sinh”, phải đổi mới và nỗ lực từ nhiều phía (bài 9)

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ - Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Trưởng ban Lý luận phê bình văn học nghệ thuật đã có cuộc trao đổi với Dân Việt về những giải pháp căn cốt để nông thôn trở lại mạnh mẽ hơn trong các văn học - nghệ thuật, đặc biệt là việc kích thích sự dấn thân và sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ trẻ với mảng đề tài này.

Thưa ông, nông thôn ngày nay đã thay đổi rất nhiều, vậy vì sao hình ảnh nông thôn trong tác phẩm văn học – nghệ thuật vẫn còn mờ nhạt hoặc rơi vào hoài niệm quá khứ?

- Không thể phủ nhận rằng đời sống nông thôn mới hôm nay là một không gian hiện thực hết sức phong phú cho văn học – nghệ thuật. Nông thôn Việt Nam không còn đứng yên trong hình ảnh “lũy tre - con trâu - mái rạ” quen thuộc của thế kỷ XX, thậm chí xa hơn, mà đang chuyển mình mạnh mẽ, nhiều chiều dưới tác động của công nghiệp hóa, đô thị hóa, kinh tế thị trường và công nghệ số.

Ở đó tồn tại song song nhiều lớp đời sống. Người nông dân có một bộ phận vẫn làm ruộng, nhưng khá ít ỏi, bộ phận lớn hơn, năng động hơn đi làm công nhân ở gần hoặc ở xa, không ít người ra tận viễn xứ. Làng quê vừa giữ gìn lễ hội, đình chùa, tín ngưỡng truyền thống; vừa đối mặt với tình cảnh đất đai bị thu hồi, môi trường bị xâm lấn, xâm hại. Những giá trị văn hóa, đạo đức làng xã vừa được coi trọng, vừa bị thử thách trước lối sống thực dụng, xô bồ.

Chính sự va đập, đúng hơn là đấu tranh, là tranh giành giữa cái cũ và cái mới, giữa gốc rễ văn hóa và áp lực mưu sinh, giữa ký ức cộng đồng và khát vọng, kể cả tham vọng cá nhân.

Tất cả những điều đó đã tạo nên những xung đột nội tại rất giàu chất văn học. Nông thôn mới không thiếu “chuyện để kể”, chỉ là những câu chuyện ấy không ồn ào, không kịch tính bề mặt, mà nằm ở những biến động âm thầm của đời sống con người.

Nếu hiện thực nông thôn phong phú và sinh động như vậy, vì sao lại thiếu người cầm bút viết về đề tài này, thiếu những tác phẩm tạo được dấu ấn?

- Nguyên nhân sâu xa nằm ở sự thay đổi căn bản của đội ngũ sáng tác. Phần lớn các văn nghệ sĩ trẻ hiện nay sinh ra và trưởng thành trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ; họ học tập, làm việc, sinh sống ở thành phố và chịu ảnh hưởng trực tiếp của đời sống đô thị.

Nông thôn, đối với nhiều người, không còn là không gian sống thường nhật mà trở thành ký ức xa xôi, hoặc chỉ là một đối tượng quan sát qua các chuyến đi thực tế ngắn ngày. Văn chương, tuy nhiên, không thể được tạo nên chỉ từ quan sát bề ngoài.

Những tác phẩm lớn về nông thôn trước đây đều xuất phát từ sự “sống cùng” hiện thực: sống trong làng, thấm nhịp sinh hoạt, hiểu phong tục, lễ nghi, hiểu nỗi đau và niềm vui của người nông dân như một phần đời sống của chính mình.

Có thể thấy, khi trải nghiệm bị đứt gãy, việc viết về nông thôn dễ rơi vào hai thái cực: hoặc là hoài niệm, lý tưởng hóa quá khứ; hoặc là mô tả nông thôn như một “đề tài chính sách”, thiếu chiều sâu nhân văn.

Vậy theo ông, để nông thôn trở lại trong văn học - nghệ thuật, chúng ta cần làm gì?

- Tôi cho rằng, để nông thôn thực sự trở lại, có vị trí xứng đáng trong đời sống văn học – nghệ thuật cần sự nỗ lực đồng bộ, không chỉ từ phía người sáng tác mà từ cả môi trường văn hóa, xã hội nuôi dưỡng sáng tạo.

Cần trả lại cho nông thôn tư cách của một không gian trung tâm của đời sống xã hội, chứ không phải là “vệ tinh” bên lề đô thị. Nông thôn hôm nay đang chứa đựng nhiều vấn đề lớn của thời đại: chuyển dịch cơ cấu xã hội, khủng hoảng căn tính, đứt gãy văn hóa, biến đổi môi trường, khoảng cách thế hệ, tác động của công nghệ số… Khi nhận thức được nông thôn là nơi hội tụ những vấn đề mang tính toàn cầu trong một bối cảnh bản địa, người cầm bút sẽ thấy đây không phải đề tài “cũ”, mà là một hiện thực rất mới và rất đáng viết.

Thêm nữa, cần xây dựng và nuôi dưỡng đội ngũ sáng tác có trải nghiệm thực tế với nông thôn. Không thể có tác phẩm sâu sắc nếu người viết thiếu sự sống cùng, sống trong và sống qua những biến động của đời sống nông thôn.

Việc tổ chức các trại sáng tác, chương trình điền dã, lưu trú sáng tác dài ngày tại các vùng nông thôn, miền núi, vùng chuyển đổi kinh tế – xã hội là điều rất cần thiết. Nhưng, quan trọng hơn là tạo điều kiện để văn nghệ sĩ coi đó là một phần tự nhiên của đời sống sáng tạo, chứ không phải hoạt động phong trào.

Cần đổi mới cơ chế tiếp nhận, phê bình và giải thưởng. Khi phê bình vẫn thiên về an toàn thì người viết khó có động lực mạo hiểm với cách tiếp cận mới về nông thôn. Một môi trường phê bình cởi mở, đối thoại, sẵn sàng chấp nhận những góc nhìn gai góc, thậm chí gây tranh cãi về nông thôn, sẽ góp phần kích thích sáng tạo và làm giàu diễn ngôn nghệ thuật.

Cần kết nối nông thôn với các loại hình nghệ thuật đương đại và công nghiệp văn hóa. Nông thôn không chỉ tồn tại trong văn chương mà còn có thể đi vào điện ảnh, sân khấu, mỹ thuật, âm nhạc, nghệ thuật trình diễn, trò chơi điện tử, các nền tảng số… Khi nông thôn được tái hiện bằng nhiều ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau, hình ảnh nông thôn sẽ trở nên đa chiều, sống động và gần hơn với công chúng trẻ.

Cuối cùng, điều quan trọng nhất là thay đổi thái độ tiếp cận nông thôn. Chúng ta không viết về nông thôn để ca ngợi, thương xót hay minh họa chính sách, mà viết để hiểu, đối thoại và phản biện. Chỉ khi nông thôn được nhìn nhận là một không gian sống có quyền lên tiếng, có quyền phức tạp và có quyền chưa hoàn hảo thì văn học – nghệ thuật mới có thể đưa nông thôn trở lại một cách bền vững, chân thực và giàu sức lay động.

Theo ông, cần đổi mới cách nhìn và bút pháp như thế nào để nông thôn hiện lên sống động, đa chiều và hiện đại hơn trong các tác phẩm văn học – nghệ thuật?

- Trước hết, cần một cuộc đổi mới từ cách nhìn đến bút pháp sáng tác. Để đổi mới được bút pháp, trước hết phải đổi mới cách nhìn.

Nông thôn hôm nay không còn là “không gian thuần khiết” đối lập giản đơn với đô thị, cũng không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, hoài niệm hay những bi kịch nghèo khó. Nông thôn đang là một thực thể động, nơi truyền thống và hiện đại va đập; nơi người nông dân vừa mang căn cước làng xã, vừa chịu tác động sâu sắc của kinh tế thị trường, công nghệ số, di cư lao động và biến đổi văn hóa. Người cầm bút cần nhìn nông thôn như một không gian xã hội phức hợp, có mâu thuẫn, có phân hóa, có cả cơ hội lẫn tổn thương, thay vì tiếp cận bằng con mắt lãng mạn hóa hay thương cảm hóa.

Viết về nông thôn hôm nay không thể chỉ dựa vào mô tả phong cảnh hay kể chuyện theo lối tuyến tính, đạo lý. Bút pháp cần dịch chuyển từ “kể chuyện về nông thôn” sang “để nông thôn tự lên tiếng” qua số phận cá nhân, qua những chi tiết đời sống nhỏ nhưng sắc, qua xung đột tâm lý và lựa chọn của con người trong bối cảnh mới… Nhân vật nông thôn không chỉ là nạn nhân hay biểu tượng đạo đức mà phải là những chủ thể có tư duy, khát vọng, sai lầm và cả những giằng xé rất hiện đại.

Bên cạnh đó, văn học - nghệ thuật cần mạnh dạn thử nghiệm hình thức: đa giọng kể, điểm nhìn phân mảnh, kết hợp yếu tố tự sự, ký ức, hiện thực, phản biện xã hội. Chính sự đổi mới hình thức sẽ giúp hiện thực nông thôn thoát khỏi lối mòn minh họa, khẩu hiệu hay báo cáo thành tích.

Cuối cùng, điều cốt lõi là sự dấn thân và trải nghiệm thật của người sáng tác. Không thể có một nông thôn sống động nếu người viết chỉ quan sát từ xa hay tiếp cận nông thôn như một “đề tài chính sách”. Chỉ khi coi nông thôn là một không gian sống thực sự của con người đương đại, văn học - nghệ thuật mới có thể tái hiện được chiều sâu, sức sống và tính thời đại của nó.

Nói cách khác, nông thôn chỉ trở lại mạnh mẽ trong văn học nghệ thuật khi nó được nhìn bằng con mắt hiện đại, được viết bằng bút pháp hiện đại và được đối xử như một phần sống động của đời sống hôm nay, chứ không phải như một miền ký ức đã khép lại.

Các hội nghề nghiệp, cơ quan quản lý văn hóa có thể làm gì để khuyến khích văn nghệ sĩ trở lại với đề tài nông thôn?

- Theo tôi, ở thời kỳ nào cũng vậy, việc các hội nghề nghiệp và cơ quan quản lý văn hóa đóng vai trò “bà đỡ” là điều tất yếu để khuyến khích văn nghệ sĩ trở lại với đề tài nông thôn, thông qua những giải pháp thiết thực và dài hơi, thay vì các phong trào ngắn hạn.

Trước hết, cần đổi mới cách đặt hàng và đầu tư sáng tác. Việc khuyến khích văn nghệ sĩ viết về nông thôn không nên dừng ở các khẩu hiệu chung chung, mà cần cụ thể hóa bằng những chương trình đặt hàng có chiều sâu, có thời gian đủ dài để nghệ sĩ thâm nhập thực tế. Đặt hàng không chỉ là giao đề tài mà phải gắn với sự tôn trọng tự do sáng tạo, cho phép nghệ sĩ tiếp cận nông thôn từ nhiều góc nhìn khác nhau, kể cả những góc nhìn phản biện, gai góc.

Các hội nghề nghiệp cần tổ chức các chương trình điền dã, lưu trú sáng tác tại nông thôn theo hướng chuyên nghiệp. Thay vì những chuyến đi ngắn ngày mang tính “tham quan”, cần tạo điều kiện để văn nghệ sĩ sống cùng người dân, làm việc cùng cộng đồng trong thời gian đủ dài. Chính trải nghiệm sống này mới giúp nghệ sĩ tích lũy chất liệu sống, hiểu được chiều sâu văn hóa, tâm lý và những biến động âm thầm của đời sống nông thôn đương đại.

Cần xây dựng cơ chế tôn vinh, giải thưởng và phê bình chuyên sâu dành cho các tác phẩm viết về nông thôn. Khi những tác phẩm có giá trị về nông thôn được thẩm định nghiêm túc, được phê bình đối thoại và được vinh danh xứng đáng, sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa, khích lệ người viết mạnh dạn quay lại với đề tài này. Quan trọng hơn, hệ thống phê bình cần đồng hành, lý giải, dẫn dắt công chúng tiếp nhận những cách viết mới về nông thôn, thay vì chỉ đánh giá bằng các chuẩn mực cũ.

Cơ quan quản lý văn hóa có thể kết nối đề tài nông thôn với chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa. Khi các tác phẩm văn học, nghệ thuật về nông thôn có cơ hội được chuyển thể sang điện ảnh, sân khấu, truyền hình, nghệ thuật số… người sáng tác sẽ thấy rõ khả năng lan tỏa và giá trị xã hội – kinh tế của đề tài này, từ đó tạo thêm động lực sáng tạo.

Điều cốt lõi là xây dựng một môi trường sáng tạo cởi mở và tin cậy. Khi văn nghệ sĩ cảm thấy tiếng nói của mình được lắng nghe, được bảo vệ và được tôn trọng, họ sẽ sẵn sàng trở lại với những đề tài khó, sâu và nhiều thách thức như nông thôn. Chỉ khi các hội nghề nghiệp và cơ quan quản lý đóng vai trò kiến tạo – đồng hành, chứ không áp đặt, thì nông thôn mới thực sự trở lại như một mạch nguồn sống động của văn học – nghệ thuật đương đại.

Ông kỳ vọng gì ở thế hệ văn nghệ sĩ trẻ về việc “hồi sinh” các đề tài nông thôn qua các tác phẩm văn học - nghệ thuật?

- Tôi kỳ vọng ở thế hệ văn nghệ sĩ trẻ - lực lượng dồi dào sự sáng tạo ngày càng có những thay đổi căn bản trong cách nhìn về nông thôn. Nông thôn hôm nay không còn là không gian thuần nhất của nghèo khó, lam lũ hay hoài niệm mà là một thực thể đang chuyển động mạnh mẽ. Văn nghệ sĩ trẻ cần nhìn nông thôn như một “hiện trường sống” của xã hội đương đại.

Tôi cũng kỳ vọng các nghệ sĩ trẻ dám đi sâu vào con người nông thôn, đặc biệt là những chủ thể mới: người trẻ ở làng quê; phụ nữ nông thôn trong bối cảnh biến đổi xã hội; những phận người đứng giữa lựa chọn ở lại hay rời đi, giữa giữ gìn hay đánh mất căn cước văn hóa. Viết về nông thôn không phải chỉ để kể khổ mà để khám phá chiều sâu tâm lý, những mâu thuẫn nội tại, những giấc mơ, khát vọng và cả bi kịch rất “hiện đại” của con người nông thôn hôm nay.

Về bút pháp, tôi mong thế hệ trẻ thoát khỏi lối viết minh họa, mô tả một chiều, thay vào đó là những tìm tòi về hình thức biểu đạt: đa giọng điệu, đa điểm nhìn, kết hợp chất liệu hiện thực với tư duy biểu tượng, tự sự với chiêm nghiệm. Nông thôn cần được đặt trong những cấu trúc nghệ thuật mới để phản ánh đúng độ phức tạp của nó trong đời sống đương đại.

Một kỳ vọng quan trọng khác là trách nhiệm văn hóa đi cùng tự do sáng tạo. Nghệ sĩ trẻ có quyền phản biện, phơi bày những mặt tối của nông thôn, nhưng phản biện phải đi kèm với hiểu biết, sự công bằng và lòng nhân văn. Chỉ khi có nền tảng văn hóa vững chắc, sự phản biện ấy mới trở thành đóng góp tích cực cho xã hội, chứ không rơi vào cực đoan hay gây sốc rẻ tiền.

Cuối cùng, tôi kỳ vọng thế hệ nghệ sĩ trẻ sẽ coi việc viết về nông thôn không phải là “quay về quá khứ”, mà là một cách đối thoại với hiện tại và tương lai. Khi nông thôn được nhìn bằng con mắt mới, bằng tâm thế bình đẳng và sáng tạo, nó sẽ trở lại mạnh mẽ trong văn học – nghệ thuật như một không gian giàu năng lượng, thẩm mỹ và tư tưởng, góp phần định hình diện mạo văn hóa Việt Nam trong thời đại mới.

Cảm ơn PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ đã chia sẻ thông tin!

×