GS.TSKH Nguyễn Quốc Sỹ: Người luôn đau đáu đưa sáng chế khoa học ra khỏi phòng thí nghiệm phục vụ đất nước, xã hội

Sau hơn 30 năm miệt mài nghiên cứu tại Nga, Giáo sư, Viện sĩ, Tiến sĩ Khoa học Nguyễn Quốc Sỹ đã trở về Việt Nam, mang theo khát vọng cống hiến cho quê hương. Câu chuyện của ông là minh chứng sống động rằng Tổ quốc luôn rộng mở vòng tay chào đón những trí thức Việt kiều trở lại.

Trong bối cảnh Nghị quyết 57 đặt mục tiêu thu hút 100 nhân tài khoa học – công nghệ trước năm 2025, lời kêu gọi càng trở nên thôi thúc: Đã đến lúc những trí tuệ Việt trên khắp thế giới cùng trở về, cùng viết tiếp hành trình đưa Việt Nam vươn lên bằng sức mạnh tri thức.

Trong những ngày thu Hà Nội, tôi có dịp ghé thăm nhà GS Nguyễn Quốc Sỹ và cũng là trụ sở chính của Viện Công nghệ VinIT, tại số 44 Tràng Thi (Hà Nội) – con phố vốn mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa khi tên gọi "Tràng Thi" bắt nguồn từ trường thi Hương xưa, nơi diễn ra các kỳ thi tuyển chọn nhân tài. Cuộc hẹn bắt đầu vào lúc 9h sáng, GS Nguyễn Quốc Sỹ đã chờ sẵn bên bàn trà nóng, những thanh kẹo lạc đặc sản của quê hương ông (Xuân Trường, tỉnh Nam Định cũ). Một sự đón tiếp giản dị, gần gũi khiến tôi ấm lòng, tràn đầy sự hứng khởi trước khi bắt đầu cuộc trò chuyện. Giáo sư Nguyễn Quốc Sỹ dù sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, thế nhưng trong tâm trí ông, làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định cũ (nay là tỉnh Ninh Bình) vẫn luôn giữ vị trí đặc biệt. Và cho đến tận bây giờ, ông kể rằng ông vẫn thường xuyên trở về mảnh đất hiếu học ấy để nhớ về cội nguồn.

Năm 1983, sau khi tốt nghiệp loại giỏi trung học phổ thông, ông vượt qua kỳ thi tuyển sinh vào đại học và được chọn đi du học tại Liên Xô cũ. Thành công trên con đường khoa học tại Nga, nhưng Giáo sư, Viện sĩ, Tiến sĩ Khoa học Nguyễn Quốc Sỹ không dừng lại ở đó, khi ông quyết tâm đem những chất xám cùng những kinh nghiệm quản lý quý báu từ nước ngoài về Việt Nam sau hơn 30 năm để thành lập Viện Công nghệ VinIT (năm 2016). Ông làm Chủ tịch của VinIT khi đang là Trưởng khoa Năng lượng Plasma, Đại học Năng lượng quốc gia Nga (MEI), Giám đốc phòng thí nghiệm vật lý Plasma. Thời gian đầu mới thành lập VinIT, ông thường đi về giữa Nga và Việt Nam, nhưng vài năm gần đây, ông đã ở lại Việt Nam dành tâm huyết khoa học cho VinIT, muốn trở thành “người lính trên mặt trận khoa học công nghệ”, nguyện mang tâm sức xây dựng, đóng góp cho Tổ quốc.

Hơn 30 năm học tập, làm việc và sinh sống tại Nga với nhiều thành công, lý do nào thôi thúc Giáo sư trở về quê hương?

- Tôi trở về vì tình yêu quê hương, đất nước và nhân dân Việt Nam. Tôi cảm thấy mình có nghĩa vụ, trách nhiệm đóng góp. Một nhà khoa học chân chính không thể chỉ sống cho riêng mình, mà phải cống hiến cho cộng đồng, cho Tổ quốc.

Có một điều mà tôi muốn chia sẻ thật. Nếu ở Nga, tôi có nhiều thứ thuận lợi cho sự nghiệp khoa học, từ điều kiện sống và làm việc đến các Quỹ nghiên cứu, hỗ trợ. Nhưng tôi vẫn muốn trở về, vì một lẽ giản đơn như tôi nói: Việt Nam là đất nước của mình, nơi mình được sinh ra.

Đất nước chúng ta là một quốc gia đang phát triển, đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, công nghệ và cả lực lượng nghiên cứu đông đảo. Trong dòng chảy ấy, tôi nghĩ Việt Nam cần mình, cần những nhà khoa học như chúng tôi. Và từ khi còn là sinh viên, bắt đầu rời xa quê hương, tôi đã có khát khao mang tâm sức của mình sau này để xây dựng, đóng góp một phần cho Tổ quốc.

Thời gian dài học tập và làm việc tại Liên bang Nga đã cho tôi nhiều trải nghiệm quý báu. Tôi được đào tạo bài bản từ rất sớm trong môi trường khoa học tiên tiến, tại những trường đại học, viện nghiên cứu, trung tâm hàng đầu. Vì vậy, với tôi, Việt Nam và Nga đều là quê hương. Mọi công việc tôi làm đều hướng đến lợi ích chung cho cả hai dân tộc.

Chuyên môn của tôi là vật lý kỹ thuật – lĩnh vực nền tảng cho công nghệ cao, từ vật liệu bán dẫn, vi điện tử đến hệ thống chất lỏng, chất khí và plasma. Tôi đã tham gia nhiều dự án lớn tại Nga và mong muốn áp dụng kiến thức, kinh nghiệm này để phục vụ các nghiên cứu, dự án ở Việt Nam.

Tôi hy vọng Viện Công nghệ VinIT sẽ là một trong những cái “tổ” để các “cánh chim đầu đàn” - những nhà khoa học kiều bào trở về. VinIT đang hiện thực hóa ý tưởng này với sự tham gia của các nhà khoa học trong và ngoài nước để cống hiến cho xã hội và đất nước.

Thời gian đầu mới thành lập VinIT (năm 2016), ông thường đi về giữa Nga và Việt Nam, nhưng vài năm sau đó, ông đã ở lại Việt Nam dành tâm huyết khoa học cho VinIT. Đến thời điểm này, Giáo sư có thể chia sẽ về những thành công bước đầu của VinIT?

- Như tôi chia sẻ, VinIT đã và đang hiện thực hóa ý tưởng của tôi với sự tham gia của các nhà khoa học trong và ngoài nước để cống hiến cho xã hội và đất nước.

Từ góc nhìn của tôi, các nhà khoa học từ nước ngoài trở về Việt Nam có những vốn quý nhất định như: đã có thời gian tiếp xúc với các hệ thống tổ chức, quản lý khoa học công nghệ của nhiều quốc gia; đã được cập nhật, trực tiếp làm những đồ án khoa học công nghệ của thế giới; khi những người con sống xa Tổ quốc quay trở lại đất nước luôn mong muốn được cống hiến, được đem sức mình phục vụ đất nước và cộng đồng, phần nào bù lại những tháng ngày xa quê hương. Mặc dù thành lập từ năm 2016, nhưng thời gian thực sự hoạt động của VinIT bắt đầu từ năm 2019 và tăng tốc từ năm 2020 khi gia đình tôi chuyển hẳn về nước. Trong suốt thời gian qua, tôi và các cộng sự đã làm được nhiều việc với hiệu quả ứng dụng thực tiễn cao.

Trong hành trình dài làm khoa học, Giáo sư có thể chia sẻ kỷ niệm nào đáng nhớ nhất khiến Giáo sư luôn say nghề, yêu nghề, có trách nhiệm với nghề?

- Tôi có rất nhiều kỷ niệm đáng nhớ, thậm chí có những kỷ niệm mà mỗi khi nhớ lại, nhiều đêm tôi không sao chợp mắt. Nói như vậy để thấy rằng những ký ức ấy đã hằn sâu trong tâm trí và trái tim tôi đến mức nào. Trong số đó, có một kỷ niệm đặc biệt sâu sắc, đầy tính nhân văn, mà mỗi khi gặp khó khăn hay ngay cả khi gặt hái thành công trên con đường khoa học, tôi đều nhớ đến. 

Đó là vào những năm 90 của thế kỷ trước, khi Liên Xô sụp đổ. Thời điểm ấy, chúng tôi – những cán bộ khoa học – gặp muôn vàn khó khăn, không chỉ trong nghiên cứu mà cả trong cuộc sống thường nhật. 

Trong hoàn cảnh ấy, tôi đã nhận được sự che chở và yêu thương từ người thầy kính trọng của mình – Giáo sư Sokolov, người luôn coi tôi như con, và tôi cũng xem ông như người cha thứ hai. Giáo sư đã dạy tôi từ những bài học căn bản trong khoa học đến kinh nghiệm sống, truyền cho tôi nghị lực để bước tiếp.

Tôi còn nhớ mãi một buổi tối, sau khi hai thầy trò trò chuyện về công việc nghiên cứu, Giáo sư Sokolov xuống bếp chuẩn bị một bữa ăn đơn giản, chỉ có khoai tây rán và vài quả trứng. Nhưng ông đã nhường phần lớn cho tôi. Ngạc nhiên, tôi nói rằng mình không thể ăn nhiều đến vậy. Giáo sư mỉm cười và bảo: “Con phải ăn để có sức mà làm việc, nghiên cứu, và còn phải chiến đấu nữa. Đất nước còn nhiều khó khăn, mà con – một cán bộ khoa học trẻ – chính là tương lai của nền khoa học Liên bang Nga. Con phải khỏe mạnh để xứng đáng với sự kỳ vọng của mọi người.”

Khoảnh khắc ấy khắc sâu trong tâm trí tôi. Đó không chỉ là sự nhường cơm sẻ áo, mà còn là sự gửi gắm niềm tin, niềm hy vọng của thế hệ các nhà khoa học Xô Viết cho lớp trẻ. Tôi cảm nhận được ở Giáo sư không chỉ tình thương của một người thầy, người cha, mà còn là niềm kiêu hãnh của một nhà khoa học Nga – niềm kiêu hãnh sống để cống hiến hết mình cho đất nước và nhân dân.

Đó chính là tinh thần nhân văn, là cốt cách Nga, văn hóa Nga, đã thấm sâu và trở thành hành trang theo tôi suốt đời. Đến cuối cuộc đời này, tôi vẫn tự hào là một nhà khoa học mang trong mình dòng máu Việt, nhưng luôn gắn bó và mang niềm tự hào của cả đất nước Nga và đất nước Việt.

Mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước là một định hướng chiến lược lớn của Việt Nam, được Đảng và Nhà nước đặt ra từ nhiều thập kỷ qua. Nối tiếp đó, Nghị quyết 57 ra đời nhằm hướng tới thiết lập một cuộc cách mạng toàn diện trong khoa học – công nghệ – đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vì mục tiêu Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, giàu mạnh, vượt qua thách thức và sánh vai cùng thế giới vào giữa thế kỷ 21. Giáo sư có thể chia sẻ về điều này?

- Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam đang sở hữu nhiều lợi thế quan trọng. Trước hết, vị trí địa chính trị của chúng ta ngày càng được khẳng định, thu hút sự quan tâm và đánh giá cao từ các quốc gia trên thế giới.

Thứ hai, Việt Nam đang chuyển mình sang một kỷ nguyên mới, trong đó khoa học công nghệ (KH-CN) được đặt làm trụ cột cho phát triển đất nước. Đây không chỉ là mong muốn của lãnh đạo nhà nước mà là khát vọng của toàn xã hội, phù hợp với xu thế phát triển toàn cầu.

Trong kỷ nguyên cạnh tranh khốc liệt và chuyển đổi nhanh chóng của cách mạng công nghiệp 4.0, Việt Nam tuy đi sau nhưng có thể nhờ vào lợi thế của mình để rút ngắn còn đường học hỏi, áp dụng trực tiếp các mô hình, bài học, kinh nghiệm thành công và thất bại từ các nước đi trước.

Nhìn lại chặng đường 50 năm sau giải phóng, từ một quốc gia nghèo nàn hậu chiến, Việt Nam đã vươn lên nhờ nỗ lực không ngừng. Những thất bại trong quá khứ, bao gồm cả trong việc triển khai KH-CN, đã giúp chúng ta rút ra nhiều bài học quý giá. Hiện nay, nhận thức về vai trò KH-CN đã thay đổi về chất: không còn là khẩu hiệu, mà đã trở thành định hướng có kế hoạch, tổ chức và hành động cụ thể.

Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Nghị quyết 57 về phát triển KH&CN và đổi mới sáng tạo được xem là bước ngoặt mang tính lịch sử. Toàn hệ thống chính trị đã nhận thức rõ ràng rằng đây là thời điểm không thể chậm trễ, không thể đảo ngược xu thế.

Vậy theo Giáo sư, đâu là chiến lược phát triển khoa học công nghệ cần với Việt Nam hiện tại và tầm nhìn 10-20 năm tới?

- Theo tôi, trước khi xác định cần đầu tư vào công nghệ nào, chúng ta phải xây dựng được hệ thống quản lý định hướng chiến lược phát triển KH-CN đồng bộ. Việc lựa chọn công nghệ không nên chỉ dựa vào xu hướng thị trường hay tên gọi "thời thượng" như AI hay bán dẫn, mà phải đặt trong bối cảnh thực tiễn Việt Nam đang ở đâu trong chuỗi công nghiệp toàn cầu, khả năng làm chủ được điều gì, đóng góp gì, và vị trí nào là hợp lý.

Việt Nam không thể và không cần thiết phải đầu tư toàn bộ chuỗi giá trị công nghệ cao, mà cần tìm ra những nấc thang phù hợp nhất để "chen chân" vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Những bài học từ việc tham gia vào khâu đóng gói, kiểm thử vi mạch cho thấy rõ chúng ta có tiềm lực nhưng còn yếu về động lực, định hướng và đồng bộ.

Trong AI, Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển một số lĩnh vực thực tiễn và khá thích hợp như: Robot công nghiệp nhẹ, robot nông nghiệp. Ứng dụng AI trong tự động hóa nhà máy, giao thông thông minh, du lịch thông minh. Hệ thống AI cho quản lý tài nguyên, môi trường, đô thị.

Từ kinh nghiệm làm việc hơn 30 năm ở nước ngoài, cùng cộng tác với nhiều chuyên gia, Giáo sư có gợi ý mô hình nào để Việt Nam học hỏi?

-Thật  ra với khoa học công nghệ nói riêng, không có mô hình “mẫu sẵn” nào để Việt Nam áp dụng nguyên vẹn. Chúng ta phải học hỏi, tích hợp, rồi “Việt Nam hóa” để xây dựng mô hình riêng. 

Có một số kinh nghiệm điển hình mà tôi muốn chia sẻ qua đây. Ví dụ như Israel – quốc gia nhỏ bé nhưng có hệ thống KH&CN gắn chặt với thị trường, đề cao tính thực dụng, hiệu quả. Từ những xưởng chế tạo nhỏ, họ vẫn tạo ra vũ khí và công nghệ tầm thế giới. Bài học lớn ở đây là quản trị khoa học phải gắn liền với doanh nghiệp và thị trường. 

Trong khi Đài Loan – từ rất sớm đã chú trọng đầu tư vào khoa học công nghệ lõi, đặc biệt là công nghiệp bán dẫn. Hệ thống quản trị bài bản, cầu thị và khiêm tốn đã giúp họ trở thành trung tâm công nghệ toàn cầu. 

Và tất nhiên chúng ta chẳng cần nhìn đâu xa, hãy nhìn sang “người hàng xóm” Trung Quốc – chỉ trong vài chục năm, từ lạc hậu đã vươn lên đứng đầu thế giới trong nhiều lĩnh vực, kể cả đường sắt cao tốc. Điều họ làm tốt không chỉ là công nghệ, mà còn là cách tổ chức, quản trị, sự kỷ luật và cẩn trọng. Đây là những yếu tố mà Việt Nam có thể nhanh chóng học hỏi, bởi văn hóa và điều kiện phát triển có nhiều điểm tương đồng.

Phải chăng vẫn còn nhiều trăn trở mà Giáo sư muốn chia sẻ trong hành trình nghiên cứu khoa học, đặc biệt từ khi trở về Việt Nam?

- Suốt thời gian qua, VinIT chúng tôi đã triển khai một loạt dự án nghiên cứu ứng dụng công nghệ trên nền Plasma nhiệt độ thấp, Plasma lạnh, Plasma nhiệt cho xử lý rác thải môi trường, ứng dụng công nghệ Plasma lạnh khử khuẩn bề mặt và diệt virus trong phòng chống Covid-19, khử khuẩn bề mặt, xử lý đầu ra cho nông sản, thực phẩm…

Việt Nam là quốc gia có thế mạnh nông nghiệp, nhưng người dân vẫn chịu nhiều thiệt thòi bởi tình cảnh “được mùa mất giá”. Nguyên nhân lớn là chúng ta chưa áp dụng nhiều tiến bộ khoa học trong khâu bảo quản nông sản, thực phẩm, khiến sản lượng khó mở rộng xuất khẩu, thậm chí có lô hàng còn bị trả về. Với công nghệ Plasma lạnh, chúng tôi kỳ vọng sẽ mở ra hướng đi mới, giúp nông dân và doanh nghiệp nâng cao chất lượng nông sản, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và chinh phục tốt hơn các thị trường xuất khẩu.

Trong năm 2022, tôi và các cộng sự cũng đã nghiên cứu thành công việc ứng dụng công nghệ Plasma trong điều trị vết thương hở và có thể ứng dụng trong y học.

Tuy nhiên những nghiên cứu của chúng tôi chủ yếu tập trung vào khía cạnh công nghệ, kỹ thuật. Việc các kết quả này có được chuyển giao để ứng dụng thực tiễn hay không, và nếu có thì triển khai như thế nào, lại là một câu chuyện khác. Điều đó không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực của các nhà khoa học, mà còn cần sự phối hợp đồng bộ của nhiều Bộ, Ban, Ngành.

Chúng tôi tạo ra công nghệ lõi, và nếu có sự chung tay trong khâu thẩm định, triển khai, thì Việt Nam hoàn toàn có thể sở hữu và làm chủ công nghệ này. Đây sẽ là nguồn lợi lớn, mang lại giá trị thiết thực cho xã hội, đất nước và nhân dân.

Như Giáo sư chia sẻ, ông vẫn trăn trở vì những nghiên cứu của mình còn bị “giam hãm” trong phòng thí nghiệm. Vậy vấn đề nằm ở đâu thưa Giáo sư, bởi đây là thực trạng chung của những người làm nghiên cứu khoa học trong nhiều năm qua?

- Tôi muốn nói thẳng rằng việc đưa các nghiên cứu khoa học – công nghệ vào ứng dụng thực tiễn tại Việt Nam hiện còn nhiều rào cản. Dù định hướng vĩ mô đã đúng, nhưng cơ chế triển khai cụ thể vẫn thiếu đồng bộ, còn lúng túng, thiếu quy định rõ ràng và nhân lực có kinh nghiệm tổ chức dự án.

Một hạn chế khác là thị trường khoa học – công nghệ trong nước hầu như chưa hình thành, chủ yếu nhập khẩu máy móc, thiết bị từ nước ngoài. Trong khi đó, ngân sách đầu tư cho khoa học – công nghệ lại hạn hẹp, tỷ lệ thấp so với nhiều quốc gia, phân bổ chưa hợp lý, dẫn đến nhiều đề tài, dự án chưa phát huy hiệu quả. 

Khi ứng dụng công nghệ không đi vào đời sống, không tạo ra dòng tiền để tái đầu tư, khoa học công nghệ càng khó bứt phá. Việt Nam cũng đang thiếu những dự án công nghệ cao cả về số lượng lẫn chất lượng, thiếu chuyên gia đầu ngành để dẫn dắt, cũng như kiến thức quản trị, tổ chức triển khai. Điều này trực tiếp ảnh hưởng đến các nghiên cứu ứng dụng, trong đó có Viện Công nghệ VinIT. 

Để tháo gỡ, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học – nhà nước – doanh nghiệp, cùng khai thông cơ chế để thương mại hóa các công nghệ mới. VinIT cũng đang chuyển mình trở thành doanh nghiệp khoa học – công nghệ, hợp tác với nhiều đối tác quốc tế, nhằm phục vụ sự phát triển đất nước. Và tất cả chúng tôi đều đang miệt mài nghiên cứu với tình yêu và trách nhiệm với Tổ quốc.

Những rào cản, khó khăn như Giáo sư chia sẻ vừa qua đã được “cởi trói” thông qua Nghị quyết 57 với tầm nhìn chiến lược, quan điểm chỉ đạo, mục tiêu rất cụ thể. Niềm tin của Giáo sư như thế nào?

- Chúng ta có hàng chục nghìn cán bộ khoa học, nhưng số thực sự làm nghiên cứu hiệu quả còn ít, so với chuẩn quốc tế càng ít hơn. Lâu nay, nghiên cứu ở ta vẫn nặng hình thức, nhiều đề tài hoành tráng nhưng thiếu tính ứng dụng, dẫn đến lãng phí lớn. Nguyên nhân không chỉ từ kinh phí, mà còn ở hệ thống quản trị khoa học còn yếu. Quản trị khoa học không thể chỉ “giám sát” mà phải đồng hành, chịu trách nhiệm cùng nhà khoa học.

Nghị quyết 57 đã “mở lối” cho khoa học-công nghệ, từ thể chế cho đến nguồn lực. Tuy nhiên chúng ta không thể thành công nếu các nhà khoa học không thay đổi tư duy, không tự nhìn lại năng lực và trách nhiệm của mình. Nhà khoa học phải là lực lượng tiên phong, cùng với doanh nghiệp và cơ quan quản lý, đưa nghiên cứu vào thực tiễn.

Cánh cửa hội nhập đã mở, nhưng “con thuyền khoa học công nghệ” của chúng ta còn mỏng manh. Muốn ra biển lớn, chúng ta phải có công nghệ lõi, thị trường, quản trị tốt, và một đội ngũ khoa học thực sự cầu thị, nghiêm túc, khiêm tốn, kỷ luật. Nếu không, mọi nghị quyết dù đúng đắn đến đâu cũng sẽ không đi vào cuộc sống.

Nếu như thể chế đã “mở lối” rất rõ thông qua việc bổ sung đồng bộ luật về khoa học-công nghệ, đầu tư, ngân sách, mua sắm công, sở hữu trí tuệ, thuế thì câu chuyện nguồn lực cũng rất đáng chú ý. Đặc biệt khi Tổng Bí thư Tô Lâm đặt ra yêu cầu thu hút ít nhất 100 chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về nước làm việc. Điều này có khả thi, thưa Giáo sư?

- Tập hợp lực lượng trí thức, chuyên gia, nhà khoa học giỏi cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước là chủ trương, chiến lược lớn, đúng đắn, được thể hiện trong các văn kiện, nghị quyết quan trọng của của Đảng và Nhà nước.

Vấn đề thu hút, tập hợp đội ngũ trí thức, chuyên gia trong và ngoài nước cũng luôn luôn là nhiệm vụ trọng tâm của các nước phát triển, các nước trong khu vực và trên thế giới. Chúng ta có thể học hỏi được nhiều kinh nghiệm của các nước đi trước, đồng thời xây dựng, bổ sung mô hình, cách làm, phương pháp tổ chức triển khai phù hợp với tình hình đất nước, khu vực và trên thế giới hiện nay.

Tuy nhiên từ góc nhìn của mình, tôi có vài ý kiến muốn chia sẻ. Thứ nhất, đất nước còn nhiều khó khăn, nhiều dự án, nhiều nhiệm vụ cần phải đầu tư. Vì vậy, không thể đầu tư cho khoa học công nghệ và phát triển, đào tạo nguồn lực trí thức một cách dàn trải mà phải có trọng tâm, trọng điểm. Phải chọn ra những chuyên ngành, những dự án, những hệ thống công nghệ theo thứ tự ưu tiên cho phát triển kinh tế, xã hội, phù hợp với chiến lược, mục tiêu, lộ trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Cần cải tổ lại bộ máy tổ chức, quản lý hệ thống khoa học và tập hợp, thu hút trí thức, chuyên gia theo hướng gọn nhẹ, chuyên sâu, chuyên nghiệp, gắn với thực tiễn, với thị trường, lấy các tiêu chí về hiệu quả hoạt động đầu tư và ứng dụng lên làm đầu.

Hiện nay, chúng ta có hơn 6 triệu kiều bào tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ với hơn 500.000 cán bộ trí thức có trình độ đại học và trên đại học, đặc biệt là ở các nước phát triển có nền khoa học công nghệ tiên tiến như Mỹ, Anh, Nga, Pháp, Đức, Úc, Nhật, Canada v.v. Khai thác, sử dụng hiệu quả lực lượng trí thức kiều bào, chuyên gia thực tế không đơn giản và dễ dàng nhưng chúng ta phải quyết tâm làm.

Chúng ta phải có phương án tiếp cận, thu hút hợp tác, làm việc cho đất nước; tạo điều kiện sống và làm việc tối đa chuyên gia và gia đình của họ về trong nước làm việc; mạnh dạn giao nhiệm vụ, gắn trách nhiệm và quyền lợi của các dự án khoa học công nghệ, các chương trình phát triển văn hóa, các nghiên cứu và cầu nối hợp tác đầu tư, chuyển giao công nghệ cho các chuyên gia.

Theo tôi, thu hút, tập hợp lực lượng trí thức trong và ngoài nước không nên chỉ bó hẹp trong phạm vi trí thức là người Việt Nam mà phải chú ý tới việc thu hút, tập hợp trí thức là người nước ngoài, sử dụng họ tại chỗ, tại quốc gia nơi họ làm việc hoặc mời họ tham gia trong các dự án của chúng ta.

Nếu một cầu thủ có thể nhập tịch để đóng góp cho bóng đá Việt Nam, thì một nhà khoa học nước ngoài sẵn sàng cống hiến lại càng đáng được trân trọng.

Tôi rất mừng khi đất nước có những quyết sách và khát vọng lớn, như kế hoạch đưa 100 cán bộ khoa học về nước hay xây dựng danh mục công nghệ chiến lược. Điều đó thể hiện quyết tâm, nhưng tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng: mọi chiến thắng đều phải trả giá. Càng to lớn, cái giá phải trả càng lớn. Chúng ta tuyệt đối không được phép chủ quan, phải đánh giá đúng tình hình, giữ kỷ luật.

Nếu chỉ mơ ước cắm cờ trên “đỉnh Everest vinh quang” mà không chuẩn bị đường đi, chiến lược và phương pháp cụ thể, thì khát vọng ấy mãi mãi chỉ là giấc mơ. Muốn biến khát vọng thành hiện thực, chúng ta cần lãnh đạo, cán bộ khoa học, kỹ thuật và toàn dân nhận thức rõ trách nhiệm nặng nề, không được phép lơ là dù chỉ một chút.

Với tư cách cá nhân, tôi nguyện là một người lính trên mặt trận khoa học – công nghệ, sẵn sàng san sẻ khó khăn, gánh nặng cùng đất nước.

Với tất cả những gì đã trải qua, Giáo sư có lời khuyên nào dành cho thế hệ trẻ, đặc biệt là những nhà khoa học trẻ - những học trò đang ấp ủ ước mơ và khát vọng trên con đường khoa học?

- Đam mê. Đó là điều mà bất cứ ngành nghề nào cũng cần phải có. Con đường nghiên cứu khoa học luôn là một hành trình dài và gian nan. Chỉ khi giữ được lửa đam mê thì bạn mới có thể kiên trì theo đuổi mục tiêu.

Tôi muốn nhắn nhủ các bạn hãy nuôi dưỡng ước mơ và mạnh mẽ biến nó thành hiện thực. Nhưng ước mơ ấy phải gắn với sự phát triển của đất nước, của cộng đồng. Hãy sống xứng đáng với gia đình, thầy cô, bạn bè và dân tộc. Thế hệ trẻ hôm nay có nhiều cơ hội để đưa Việt Nam tiến lên bằng khoa học – công nghệ. Tôi tin tưởng và sẵn sàng đồng hành, hỗ trợ.

Tôi có 5 người con trai. Tôi không ép các con theo nghề khoa học, nhưng luôn dạy các con sống lương thiện, chăm chỉ, có ích cho xã hội. Tôi mong các con đủ tri thức, bản lĩnh để sau này trở về Việt Nam cống hiến. Các con tôi rất yêu quý đất nước, đặc biệt là tình cảm chân thành của bà con, nhân dân dành cho gia đình chúng tôi.

Sau gần 3 tiếng trò chuyện cùng Giáo sư Nguyễn Quốc Sỹ, tôi luôn cảm nhận rõ đam mê, nhiệt huyết qua từng câu chuyện, qua chất giọng khoẻ khoắn và gần gũi của ông. Trước khi chia tay, tôi hỏi Giáo sư rằng nhờ đâu mà ông giữ đam mê làm khoa học suốt 30 năm qua và đến bây giờ vẫn miệt mài khi trở về nước. Giáo sư Sỹ cười tươi nói: “Khi đã chọn thì phải đam mê và có niềm tin. Làm khoa học đồng nghĩa với việc phải học, học suốt đời, học từ thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp hay bất kì ai có thể và học từ chính thực tiễn”…

×