Dương Kinh của nhà Mạc nằm ở đâu?

Trong lịch sử Việt Nam, triều Mạc luôn là một trong những chương đầy tranh cãi, không chỉ bởi sự nổi lên đầy bất ngờ của Mạc Đăng Dung mà còn vì sự tồn tại song hành hai trung tâm quyền lực: Thăng Long – kinh đô truyền thống, và Dương Kinh – quê hương họ Mạc, được biến thành trung tâm chính trị, văn hóa và quân sự mới. Nếu Thăng Long được coi là bộ mặt của triều đại trước quốc dân thiên hạ, thì Dương Kinh lại là “hậu cứ” đầy bí ẩn, nơi Mạc Đăng Dung vừa dựa vào, vừa dốc tâm sức xây dựng như một “kinh đô thứ hai”. Chính sự song hành ấy đã làm nên sắc thái riêng biệt của vương triều Mạc, để lại nhiều bí sử trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XVI.

Dương Kinh – từ làng Cổ Trai đến trung tâm triều chính

Theo Đại Việt thông sử của Lê Quý Đôn, vào tháng 6 năm 1527, sau khi chính thức đoạt ngôi nhà Lê, Mạc Đăng Dung “ngự nơi chính điện, tế yết Nam Giao, đặt Hải Dương là Dương Kinh, lập cung điện ở Cổ Trai”. Như vậy, sự lựa chọn Dương Kinh không phải ngẫu nhiên, mà là sự trở về của Mạc Đăng Dung với mảnh đất tổ tiên – làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương (nay thuộc xã Kiến Hưng, TP Hải Phòng). Đây không chỉ là quê hương mà còn là căn cứ gắn bó mật thiết với sự nghiệp chính trị của ông từ những ngày đầu.

Đến Đại Nam nhất thống chí thời Nguyễn, không gian của Dương Kinh được xác định rõ ràng hơn: nhà Mạc đặt huyện Nghi Dương làm Dương Kinh, đồng thời trích lấy một số phủ huyện lân cận nhập vào, biến nơi này thành một vùng trung tâm lớn. Rõ ràng, Dương Kinh đã vượt ra khỏi phạm vi một ngôi làng để trở thành một đơn vị hành chính – chính trị trọng yếu, đủ sức đối trọng với Thăng Long.

Những công trình huy hoàng nơi đất Cổ Trai

Ngay sau khi lên ngôi, Mạc Đăng Dung bắt tay vào xây dựng hàng loạt cung điện, điện ngự. Đại Việt thông sử ghi lại: ông cho dựng điện Phúc Ý ở phía tây điện Hưng Quốc. Điện Hưng Quốc vốn là nơi ở và làm việc của Mạc Đăng Dung khi còn phò tá nhà Lê. Điều này cho thấy, trước cả khi đoạt ngôi, vùng đất Cổ Trai đã được xây dựng thành cơ sở chính trị riêng biệt.

Đặc biệt, khi Mạc Đăng Dung truyền ngôi cho con là Mạc Đăng Doanh, tự xưng Thái Thượng Hoàng, ông rút về Dương Kinh ở điện Tường Quang. Đây không chỉ là nơi ở của Thái Thượng Hoàng mà còn là nơi thiết triều quan trọng. Theo Lê Quý Đôn, cứ ngày mồng 8 và 22 hàng tháng, Mạc Đăng Doanh lại dẫn quần thần về Dương Kinh triều yết cha. Như vậy, Dương Kinh thực chất vẫn là trung tâm điều hành quyền lực song song với Thăng Long.

Ngoài cung điện, nhà Mạc còn chú trọng xây dựng lăng tẩm. Mạc Đăng Dung sửa mộ cha thành lăng, tôn cha làm Chiêu Tổ Quang Liệt Cơ Mệnh Hoàng đế, mẹ làm Hoàng Thái hậu. Chính ông cũng được an táng tại Long Sơn, gọi là An Lăng. Đến thế kỷ XVIII, Lê Quý Đôn đã gọi khu lăng mộ ở Cổ Trai là “xứ Mả Lăng” – một quần thể rộng lớn và linh thiêng của dòng họ Mạc.

Vai trò của Dương Kinh trong vận mệnh triều Mạc

Có thể coi Dương Kinh như một “kinh đô trong bóng tối”. Ở đó, Mạc Đăng Dung vẫn nắm giữ quyền lực tối thượng, quyết định các đại sự quốc gia, từ việc quân sự, bang giao, đến truyền ngôi. Sau khi Đăng Doanh mất, chính tại Cổ Trai, Mạc Đăng Dung quyết định lập cháu nội Mạc Phúc Hải lên ngôi, tiếp tục duy trì dòng dõi nhà Mạc.

Việc chọn Cổ Trai – Dương Kinh làm trung tâm không chỉ xuất phát từ yếu tố tình cảm quê hương mà còn là chiến lược chính trị. Vùng đất này nằm ở cửa ngõ ven biển Đông Bắc, dễ bề kiểm soát giao thương đường biển, đồng thời là hậu cứ quân sự kiên cố trong trường hợp Thăng Long thất thủ. Không ngẫu nhiên mà nhiều học giả nhận định: Dương Kinh là “đô thị ven sông, ven biển đầu tiên trong lịch sử Việt Nam”.

Bí ẩn và sự lụi tàn

Tiếc rằng, sau khi nhà Mạc thất thế, dấu tích của Dương Kinh nhanh chóng bị mai một. Ngày nay, tại xã Kiến Hưng, chỉ còn lại một vài chứng tích mờ nhạt: bia đá, tượng thờ, thềm rồng tại chùa Phúc Linh, chùa Trà Phương, chùa Cối Sơn, chùa Thiên Phúc... Những mảnh vụn này trở thành chứng tích hiếm hoi để hậu thế hình dung về một kinh đô lừng lẫy nay chỉ còn trong sử sách.

Sự biến mất của Dương Kinh cũng phản ánh số phận long đong của triều Mạc – một vương triều luôn bị chính sử coi là “ngụy triều”, để rồi dấu ấn văn hóa, kiến trúc, chính trị cũng bị phủ mờ theo thời gian. Thế nhưng, nếu nhìn từ góc độ lịch sử khách quan, Dương Kinh chính là minh chứng sống động cho một giai đoạn Việt Nam bước vào thời kỳ giao thoa, khi quyền lực trung ương phải song hành cùng các trung tâm vùng để tồn tại.

Dương Kinh trong dòng chảy thâm cung bí sử

Giống như Lam Kinh của nhà Lê, Tức Mặc của nhà Trần hay Đình Bảng của nhà Lý, Cổ Trai – Dương Kinh là sự trở về cội nguồn của một triều đại. Nhưng khác với những triều đại trước, Dương Kinh không chỉ là “quê hương phát tích” mà còn trở thành một trung tâm chính trị, văn hóa, quân sự song song với kinh đô Thăng Long. Đó là sự độc đáo của triều Mạc, cũng là “bí sử” khiến hậu thế vừa tò mò vừa tranh cãi.

Ngày nay, dẫu Dương Kinh không còn tồn tại như thuở huy hoàng, những tấm bia đá, tượng Phật, thềm rồng còn sót lại vẫn thì thầm kể câu chuyện về một thời vàng son ngắn ngủi. Nó nhắc nhở rằng lịch sử không bao giờ chỉ tồn tại ở những trung tâm chính thống, mà còn ẩn giấu trong những vùng đất bị lãng quên, nơi quyền lực từng âm thầm được kiến tạo và duy trì.

Dương Kinh – “kinh đô trong bóng tối” của nhà Mạc – chính là minh chứng cho điều đó.

×