Khi một tờ giấy trở thành "mảnh đất" màu mỡ cho tham nhũng

Giấy xác nhận nội dung quảng cáo là cái chi chi?

Trong vụ án xảy ra tại Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), điều khiến dư luận không thể không đặt câu hỏi là vì sao cái gọi là Giấy xác nhận nội dung quảng cáo - một thủ tục hành chính mang danh bảo vệ sức khỏe cộng đồng - lại có thể tồn tại suốt nhiều năm như một “cửa ải” mà doanh nghiệp buộc phải tìm cách đi qua?

Nếu chỉ nhìn vụ việc như một sai phạm cá nhân, câu chuyện sẽ dừng lại ở các bản án. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đây là một ví dụ điển hình cho thấy một thiết kế chính sách không hợp lý có thể tạo ra sai phạm có hệ thống, bất kể ai là người ngồi vào vị trí thực thi.

Công bằng mà nói, việc Nhà nước quản lý chặt quảng cáo các sản phẩm liên quan đến sức khỏe không phải là điều vô lý. Thực phẩm bảo vệ sức khỏe, dinh dưỡng y học hay sữa cho trẻ nhỏ đều là những mặt hàng mà người tiêu dùng rất khó tự phân biệt đúng – sai. Trong bối cảnh thị trường còn nhiều bất cập, tiền kiểm quảng cáo từng được xem như một lớp phòng ngừa cần thiết.

Vấn đề nảy sinh khi tiền kiểm được thực hiện bằng Giấy xác nhận nội dung quảng cáo – một loại giấy phép không dựa trên chuẩn kỹ thuật rõ ràng, mà dựa vào việc duyệt từng câu chữ, từng cách diễn đạt.

Thế nào là “phù hợp với hồ sơ công bố”? Thế nào là “không gây hiểu nhầm”? Những khái niệm ấy không được lượng hóa, không có ranh giới cụ thể, và vì thế, trong thực tế, chúng được hiểu theo cách của người thẩm định. 

Khi quản lý dựa nhiều vào cảm nhận hơn là chuẩn mực, quyền lực hành chính bắt đầu mở rộng theo hướng rất khó kiểm soát.

Với nhiều doanh nghiệp, quảng cáo là điều kiện sống còn. Không quảng cáo được, sản phẩm không đến được tay người tiêu dùng; Không đến được thị trường, vốn không quay vòng, doanh nghiệp khó có thể tồn tại.

Trong bối cảnh đó, Giấy xác nhận nội dung quảng cáo trở thành một “tấm vé thông hành”. Hồ sơ được duyệt nhanh hay chậm, được chấp nhận hay bị yêu cầu sửa đi sửa lại, không chỉ là câu chuyện thủ tục, mà là câu chuyện chi phí, cơ hội, thậm chí là sinh mệnh của doanh nghiệp.

Khi quyền quyết định tập trung vào một vài khâu, một vài con người; khi tiêu chí lại mơ hồ; khi nhu cầu của doanh nghiệp thì cấp bách, việc xuất hiện những “dịch vụ hỗ trợ”, những khoản chi ngoài luồng, không còn là điều khó hiểu. Đó không phải là sự suy thoái đạo đức thuần túy, mà là hệ quả của một cơ chế được thiết kế thiếu an toàn.

Nghịch lý trong quản lý?

Điều đáng nói là Giấy xác nhận nội dung quảng cáo lại không thực sự kiểm soát được những rủi ro lớn nhất.

Doanh nghiệp làm ăn bài bản, tuân thủ quy định, nộp hồ sơ đầy đủ thì phải chờ đợi, chỉnh sửa, giải trình. Trong khi đó, quảng cáo sai sự thật, thổi phồng công dụng lại tràn lan trên mạng xã hội, qua KOLs, livestream, các nền tảng xuyên biên giới – những nơi mà tờ giấy xác nhận gần như không chạm tới.

Một cơ chế quản lý mà người tuân thủ bị làm khó, còn người vi phạm lại dễ lọt lưới, thì rõ ràng là một cơ chế có vấn đề.

Nói một cách thẳng thắn, Giấy xác nhận nội dung quảng cáo không giúp cơ quan quản lý hiểu thị trường hơn, không tạo thêm dữ liệu, không nâng cao khả năng giám sát. Nó chủ yếu tiêu tốn thời gian và nguồn lực cho việc duyệt hồ sơ, trong khi quảng cáo sai vẫn lanrộng ngoài đời sống.

Cũng cần đặt mình vào vị trí của cơ quan quản lý. Bộ Y tế đang phải đối mặt với một thị trường quảng cáo ngày càng phức tạp, nhân lực hậu kiểm mỏng, trong khi quảng cáo trên nền tảng số vượt xa ranh giới quản lý truyền thống. 

Trong bối cảnh đó, duyệt trước nội dung quảng cáo là giải pháp dễ làm nhất. Nhưng dễ làm không đồng nghĩa với hiệu quả. Ngược lại, đó cũng là giải pháp kém bền vững nhất, bởi nó dồn nguồn lực vào khâu duyệt giấy tờ thay vì xây dựng năng lực giám sát thực chất.

Nguy hiểm hơn, cơ chế này còn tạo ra một cảm giác an toàn giả tạo. Khi đã có Giấy xác nhận, doanh nghiệp dễ dựa vào đó để cho rằng mình đã “được Nhà nước cho phép”, trách nhiệm vì thế bị pha loãng. Trong khi quản trị hiện đại đòi hỏi trách nhiệm phải nằm trọn ở người quảng cáo, chứ không được chia sẻ với người cấp phép.

Ở nhiều quốc gia, cơ quan quản lý không duyệt trước nội dung quảng cáo theo kiểu cấp giấy. Họ quản lý bằng danh mục công dụng được phép, bằng chuẩn ngôn ngữ rõ ràng và bằng hậu kiểm rất nghiêm khắc. Doanh nghiệp được quyền quảng cáo, nhưng nếu nói sai sẽ trả giá rất đắt.

Thực tế, Việt Nam không xa lạ với cách tiếp cận này. Việc chuyển từ “xin – cho” sang hậu kiểm trong đăng ký doanh nghiệp hay một số thủ tục đầu tư đã cho thấy: Khi trách nhiệm được đặt đúng chỗ, chi phí tuân thủ giảm, còn kỷ luật thị trường lại rõ ràng hơn.

Nhìn từ góc độ đó, vụ án tại Cục An toàn thực phẩm không phải là một tai nạn cá biệt. Nếu không tồn tại một thủ tục trao quyền duyệt nội dung với tiêu chí mơ hồ; nếu doanh nghiệp không bị lệ thuộc vào tốc độ xử lý hồ sơ; nếu không có một “cửa ải” mà ai cũng buộc phải đi qua, những “ám hiệu” và dòng tiền ngầm khó có thể tồn tại dai dẳng như vậy.

Đây là câu chuyện của thiết kế chính sách, không chỉ là câu chuyện xử lý con người.

Điều cần làm là chuyển sang quản lý bằng chuẩn mực: Chuẩn hóa công dụng được phép quảng cáo, quy định rõ ngôn ngữ được sử dụng, tăng cường hậu kiểm và đặt trách nhiệm pháp lý trực tiếp lên doanh nghiệp và người đại diện của họ.

Một Nhà nước kiến tạo không quản lý bằng việc duyệt từng câu chữ, mà bằng luật lệ rõ ràng và kỷ cương nghiêm khắc. Nếu không dám thay đổi những thủ tục đã lỗi thời, chúng ta sẽ còn phải xử lý thêm những vụ án mà lẽ ra có thể tránh được ngay từ khâu thiết kế chính sách.

×