80 năm ngành Nông nghiệp và Môi trường: Lĩnh vực Thủy lợi và những mùa vàng của đất nước

Ngành thủy lợi đồng hành cùng đất nước

          Hệ thống thủy lợi không chỉ đem nước đến cho người dân mà còn là không gian sống của người dân; cảnh quan và kiến trúc nông thôn, niềm tự hào của nhân dân bản địa. Hạ tầng thủy lợi hướng đến phục vụ sản xuất cây, con giá trị kinh tế cao, nhất là thủy sản, cây ăn quả, cây đặc sản.

          Nhìn lại lịch sử, ngay sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Việc hộ đê, trị thủy là công việc hệ trọng, vì nước là sinh mệnh của dân”. Người đã ký Sắc lệnh số 70/SL về hộ đê (1946), đặt nền móng pháp lý đầu tiên cho ngành thủy lợi Việt Nam hiện đại. Từ đó, hàng vạn cán bộ, kỹ sư, nông dân đã đứng vào hàng ngũ “chiến sĩ trị thủy” – những con người vừa cầm cuốc, vừa cầm súng, vừa xây đập, vừa giữ đê.

          Trong hai cuộc kháng chiến, các công trình như Thác Bà, Đại Lải, Bắc Hưng Hải, Nam Nghệ An, hồ Núi Cốc, Kẻ Gỗ không chỉ phục vụ sản xuất mà còn là “pháo đài nước” bảo vệ hậu phương, giữ vững mạch sống của quốc gia. Thủy lợi trở thành mặt trận của nhân dân, nơi ý chí độc lập dân tộc hòa cùng nhịp đập của những dòng sông.

Đến cuối thập niên 1970, nước Việt Nam thống nhất cũng đồng nghĩa với việc hình thành một nền thủy lợi thống nhất, kết nối Bắc – Trung – Nam trong cùng một tầm nhìn về phát triển.

          Sau ngày thống nhất đất nước, thủy lợi trở thành “cuộc cách mạng thứ hai” trong nông nghiệp. Miền Nam – vùng đất ngập mặn, phèn chua, lũ lụt – được ưu tiên quy hoạch hệ thống công trình đồ sộ: Đồng Tháp Mười, Tứ Giác Long Xuyên, bán đảo Cà Mau, cùng hàng loạt kênh trục quốc gia, đập ngăn mặn, cống điều tiết. Ở miền Bắc và miền Trung, những công trình như Phú Ninh, Yên Lập, Dầu Tiếng, Kẻ Gỗ, An Khê – Ka Nak, Krông Buk Hạ tiếp tục được xây dựng, hoàn thiện mạng lưới hồ chứa, đê điều, kênh tiêu thoát nước.

          Bước sang thế kỷ XXI, thủy lợi Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ từ “xây dựng công trình” sang “quản trị tài nguyên nước tổng hợp và đa mục tiêu”. Nhờ nguồn vốn Trái phiếu Chính phủ, ODA và hợp tác quốc tế, hàng loạt công trình trọng điểm quốc gia được đầu tư: Cửa Đạt (Thanh Hóa), Tả Trạch (Thừa Thiên – Huế), Cánh Tạng (Ninh Bình), Ngàn Trươi – Cẩm Trang (Hà Tĩnh), Krông Pách Thượng (Đắk Lắk), Định Bình (Bình Định), Nước Trong (Quảng Ngãi), Cái Lớn – Cái Bé (ĐBSCL) – tất cả đã trở thành biểu tượng của thời kỳ hiện đại hóa thủy lợi Việt Nam.

          Đến nay, cả nước có hơn 86.000 công trình thủy lợi, trong đó 290.000 km kênh mương phục vụ tưới tiêu cho 7,3 triệu ha đất lúa, 1,5 triệu ha cây màu, cấp 6 tỷ m³ nước/năm cho dân sinh, công nghiệp, thủy sản. Những con số ấy không chỉ thể hiện quy mô, mà còn là minh chứng cho sức mạnh tập thể và tầm nhìn chiến lược của ngành thủy lợi trong kỷ nguyên phát triển xanh.

          Thủy lợi hôm nay không chỉ bảo vệ mùa màng, mà còn gắn liền với an ninh nước, an ninh lương thực, an toàn dân cư và phát triển kinh tế vùng. Từ những con đập đầu tiên đến hệ thống hồ chứa thông minh, từ chiếc cống làng quê đến những công trình vĩ đại trên sông lớn, ngành thủy lợi Việt Nam đã và đang viết nên hành trình mới – hành trình của trí tuệ, của dữ liệu và của phát triển bền vững.

          Giai đoạn này đánh dấu sự hình thành nền hạ tầng thủy lợi đồng bộ toàn quốc, đảm bảo an ninh lương thực và chủ động phòng chống thiên tai. Những người làm thủy lợi được ví như “những người nối sông bằng ý chí, nối ruộng bằng tri thức và nối lòng dân bằng niềm tin”.

          Cũng trong thời kỳ này, nhiều viện, trường, doanh nghiệp nhà nước về thủy lợi được thành lập, đào tạo thế hệ kỹ sư, nhà khoa học – lực lượng nòng cốt của ngành trong thời kỳ đổi mới sau này.

          Đặt ra nhiều yêu cầu cấp bách

GS.TS Đào Xuân Học, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam khẳng định: “Chính nhờ thủy lợi, Việt Nam từ một nước thiếu đói đã trở thành cường quốc xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới”.

          Thủy lợi không chỉ bảo vệ an toàn tính mạng và tài sản người dân mà còn tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội và an ninh nguồn nước quốc gia. Tuy vậy, ông cũng chỉ rõ những thách thức mới như biến đổi khí hậu gây ra hạn hán, lũ lụt, xâm nhập mặn, sạt lở bờ sông, bờ biển ngày càng khốc liệt; yếu tố thượng nguồn; nhiều công trình xuống cấp, công nghệ lạc hậu, mô hình quản lý phân tán. 

          GS.TS Đào Xuân Học đưa ra giải pháp, cần thay đổi tư duy, coi nước ngọt, nước lợ, nước mặn đều là tài nguyên; mở rộng thủy lợi từ phục vụ nông nghiệp sang phục vụ đa ngành, đa lĩnh vực; đẩy mạnh hiện đại hóa, chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, IoT, dữ liệu lớn trong quản lý vận hành; đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế để bảo vệ lợi ích quốc gia về nguồn nước.

          Nhìn lại 80 năm ngành Thủy lợi, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp khẳng định, đất nước đạt được nhiều thành tựu hôm nay, đặc biệt trong nông nghiệp, là nhờ đóng góp quyết định của ngành thủy lợi. Từ cải tạo đất, mở rộng diện tích lúa ở đồng bằng sông Cửu Long đến các đập ngăn mặn, hồ chứa lớn, dấu ấn của thủy lợi hiện diện ở mọi miền, từ đồng bằng đến miền núi, từ nước ngọt đến vùng ngập mặn. “Không có thủy lợi và môi trường thì không thể phát triển bền vững. Ngành Thủy lợi là thực thể không thể thiếu, nhiều thời điểm còn mang tính quyết định đối với sự phát triển của đất nước”, ông nhấn mạnh.

          Trong những năm qua, hệ thống pháp luật chuyên ngành đã được hoàn thiện ở mức cao nhất từ trước đến nay, gồm Luật Thủy lợi, Luật Đê điều, Luật Phòng chống thiên tai, Luật Tài nguyên nước, cùng các nghị quyết của Bộ Chính trị về an ninh nguồn nước, an toàn đập, hồ chứa. Đây là bước tiến lớn, thể hiện nhận thức ngày càng sâu sắc của lãnh đạo và toàn xã hội về vai trò thủy lợi, đồng thời tạo nền tảng để tăng đầu tư cho ngành.

          Tuy nhiên, thực tế hiện nay đặt ra nhiều yêu cầu cấp bách. Các hiện tượng khí hậu cực đoan đã vượt ngoài dữ liệu thiết kế, các vấn đề ở thượng nguồn Mekong… cũng là thách thức lớn. Trước tình hình đó, Thứ trưởng Hiệp nhấn mạnh việc ưu tiên đầu tư mạnh mẽ cho thủy lợi, coi đây là lĩnh vực cốt yếu để đảm bảo an ninh lương thực, phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ đời sống nhân dân.

          Về định hướng, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cho rằng, ngành Thủy lợi phải “đi trước một bước”. Nghĩa là phải xác định rõ vùng nào có thể cung cấp nước, vùng nào không, để định hướng quy hoạch sản xuất và phát triển. Ông đưa ra ba trọng tâm gồm hoàn thiện thể chế và tiếp tục nâng cao nhận thức của lãnh đạo các cấp; kiện toàn bộ máy quản lý tinh gọn, hiệu quả, thống nhất; và tập trung đầu tư dứt điểm các công trình trọng điểm.

Trong đó, ngành Thủy lợi đạt mục tiêu giải quyết triệt để hạn hán, xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long trước năm 2030; bảo đảm cấp nước sinh hoạt cho miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ; đồng thời xử lý ô nhiễm tại hệ thống Bắc Hưng Hải, đưa nơi đây trở thành mô hình thủy lợi vận hành thông minh, hiện đại.

“80 năm qua, ngành Thủy lợi đã chứng minh sức mạnh kế thừa qua nhiều thế hệ, sức mạnh cộng đồng, sự lãnh đạo xuyên suốt của Đảng và Nhà nước cùng tinh thần bền bỉ của đội ngũ cán bộ, kỹ sư, công nhân. “Với nền tảng đó, ngành Thủy lợi chắc chắn sẽ tiếp tục phát huy truyền thống vẻ vang, đổi mới sáng tạo, kiến tạo một nền thủy lợi hiện đại, bền vững, đóng góp ngày càng nhiều hơn cho sự nghiệp phát triển đất nước”, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp khẳng định.

×