Giải mã" cơ chế đột phá thu hút nhân tài theo Kết luận 205: Thách thức cần vượt qua (Bài cuối)

Tại mục 4 Kết luận 205-KL/TW năm 2025, Ban Chấp hành Trung ương đã có chỉ đạo về cam kết và ràng buộc trách nhiệm đối với cán bộ công chức có tài năng được thu hút.

Quy định về cam kết cống hiến, thời gian tối thiểu, đánh giá hằng năm, và quyền chấm dứt áp dụng chính sách là bước tiến quan trọng, tạo ra khung ràng buộc nền tảng nhằm tránh tình trạng “vào bằng cơ chế đặc biệt nhưng không tạo ra sản phẩm đặc biệt”.

Theo nhiều chuyên gia, quy định như vậy vẫn chưa đủ để bảo đảm chính sách thu hút nhân tài vận hành hiệu quả trong thực tế.

Bởi vẫn chưa có tiêu chí đo lường sản phẩm cụ thể Kết luận 205 yêu cầu đánh giá theo “sản phẩm cụ thể”, nhưng chưa có hệ thống tiêu chí rõ ràng cho từng lĩnh vực. Nếu không có chuẩn hóa, việc đánh giá sẽ dễ cảm tính.

Ngoài ra, chưa đề cập rõ cơ chế giữ chân người tài sau ràng buộc Cam kết thời gian làm việc chỉ là điều kiện tối thiểu. Nếu môi trường không đủ hấp dẫn, nhân tài sẽ rời đi khi hết thời hạn ràng buộc.

"Nên thu hút nhân tài theo dự án, theo đầu việc rõ ràng"

PGS.TS Nguyễn Ái Việt cho rằng người làm khoa học cần môi trường để sáng tạo. Ảnh: Nguyễn Thịnh

PGS.TS Nguyễn Ái Việt – Thành viên Hội đồng Tư vấn Quốc gia về Khoa học công nghệ, Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số, Viện trưởng Viện Công nghệ IGNITE nhìn nhận rằng, thách thức lớn nhất không phải là "thu hút được" nhân tài, mà là "đặt họ vào đâu và giao họ làm gì".

"Trong khu vực công, quy trình ngạch bậc rất chặt. Người tài từ nước ngoài về chưa chắc đáp ứng ngay tiêu chuẩn hành chính, nên phải có lộ trình bồi dưỡng, kế hoạch sử dụng cụ thể. Chính sách tốt đến đâu mà không có triển khai chi tiết thì cũng khó phát huy”, ông nói.

Theo ông, thu hút theo dự án hoặc theo đầu việc rõ ràng sẽ hiệu quả hơn. Người tài về để thực hiện nhiệm vụ cụ thể, có đầu ra, có sản phẩm; vừa dễ thích nghi, vừa phát huy được thế mạnh.

Ở khối trường – viện, việc thu hút dễ hơn nhưng vẫn không giản đơn. Người tài hồi hương thường gặp "cú sốc thích nghi" về môi trường làm việc, điều kiện sống, cơ chế tài chính và thủ tục hành chính.

Do đó, ông đề xuất rằng, nên thu hút theo dự án, theo đầu việc rõ ràng. Theo đó, họ về làm một nhiệm vụ cụ thể, hoàn thành rồi tiếp tục đảm nhận việc khác, giúp họ vừa hòa nhập, vừa phát huy khả năng tốt nhất.

Cũng theo vị này, mỗi năm, Việt Nam có hàng chục nghìn du học sinh, trong đó nhiều học sinh xuất sắc và được tài trợ bởi ngân sách hoặc doanh nghiệp. Nhưng tỷ lệ quay về làm việc sau tốt nghiệp luôn thấp.

PGS.TS Nguyễn Ái Việt cho rằng, thực tế, đây không chỉ là vấn đề của Việt Nam, mà là quy luật chung của thị trường lao động toàn cầu. Các quốc gia phát triển luôn có chính sách mạnh để hút chất xám: Mức lương cao, môi trường nghiên cứu tốt, thủ tục minh bạch, hệ sinh thái khoa học hoàn thiện.
"Khi một bên trả 1 triệu USD, một bên trả 1 triệu đồng, lựa chọn là quá rõ. Nhưng cũng có những người chỉ cần mức sống tốt và môi trường để làm khoa học. Vì vậy, điều quan trọng là thay đổi cách tiếp cận, không nên chỉ cố giữ họ bằng mọi giá, mà nên giữ họ trong mạng lưới, tạo cộng đồng trí thức Việt toàn cầu để họ có thể đóng góp từ xa, tham gia dự án trong nước, kết nối học thuật, chuyển giao tri thức. Nhiều nước như Hàn Quốc, Ấn Độ đã thành công với mô hình này.

"Điều quan trọng nhất vẫn là công việc. Người làm khoa học cần môi trường để sáng tạo, không phải ‘bơi’ qua thủ tục hành chính, tài chính rườm rà. Nếu thực sự coi khoa học là quốc sách, phải tạo điều kiện để người giỏi làm việc hiệu quả", PGS.TS Nguyễn Ái Việt nhấn mạnh.

Kì vọng từ chính sách đặc thù cho khoa học và công nghệ. Ảnh: VF

Ông cũng cho rằng, Việt Nam cần tăng đầu tư cho R&D, mở rộng hợp tác quốc tế và thu hút các tổ chức R&D lớn đặt cơ sở tại Việt Nam để tạo hệ sinh thái nghiên cứu đủ mạnh.

Thu hút nhân tài: Tránh việc chạy theo danh hiệu, học vị

Theo các chuyên gia, việc đặt tiêu chí quá cao, đến mức chỉ một nhóm rất nhỏ những người xuất sắc nhất mới đáp ứng được, đôi khi lại trở thành "điểm nghẽn". Ngoài ra, việc tăng tuổi hưu cũng làm dấy lên lo ngại cạnh tranh vị trí với người trẻ.

Câu chuyện giữ chân và thu hút nhân tài ở khu vực công như trường học, y tế, nhà ở trở thành vấn đề phải cải thiện nhanh, rõ nét, đồng bộ về chất lượng dịch vụ. Điều này rất quan trọng, và là điều kiện cần thiết nhằm phát huy hiệu quả cho những ưu đãi về tiền lương trợ cấp.

"Trong khu vực công, đánh giá nhân tài, bổ nhiệm và đãi ngộ phải dựa trên hiệu quả thực tế trong công việc, không chỉ dựa vào thâm niên hay chức danh hành chính. Tránh việc chạy theo danh hiệu, học vị và các chương trình khen thưởng để rồi đánh giá nhân tài không đúng và xứng đáng", GS Quốc Sỹ nêu rõ.

Về nhân lực chất lượng cao, GS Quốc Sỹ nêu thêm, cần có cơ chế đặc biệt về nhập quốc tịch, sở hữu nhà, đất, thu nhập nhằm thu hút, trọng dụng, giữ chân các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài nước.

"Cần sửa đổi các quy định liên quan (Luật Đất đai, Luật Nhà ở), thí điểm cho phép chuyên gia công nghệ cao làm việc cho doanh nghiệp KH&CN tư nhân được miễn trừ các giới hạn về thời gian sở hữu nhà/đất và các ưu đãi về thuế thu nhập cá nhân rõ ràng", GS Sỹ đề xuất.

Riêng với người tài trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, GS Quốc Sỹ cho rằng cần thiết lập cơ chế "bảo vệ người dám làm": Ví dụ miễn trừ trách nhiệm cá nhân nếu đề tài đã được phê duyệt đúng quy trình, có quyết định giao nhiệm vụ; hoặc đánh giá kết quả theo quá trình và học hỏi, không chỉ "thành công/không thành công".

Mặt khác, cần đào tạo, truyền thông sâu rộng nội bộ về tư duy chấp nhận rủi ro: Nâng cao nhận thức rằng nghiên cứu khoa học bản chất là thử nghiệm, không đảm bảo thành công; khuyến khích đổi mới, thử nghiệm, chấp nhận sai – sửa – tiếp.

Đặc biệt, xây dựng cơ chế thưởng/phần thưởng cho đề tài thử nghiệm, thậm chí nếu không thành công nhưng đã có học hỏi và chuyển giao được công nghệ.

Ngoài ra, việc thu hút và trọng dụng nhân tài phải tuyệt đối công tâm, tránh để chính sách bị lợi dụng để hợp thức hóa "chạy chức", "chạy quyền" hay ưu ái "người nhà". Quá trình sử dụng người tài phải được đánh giá chính xác, khen thưởng – kỷ luật kịp thời dựa trên kết quả cụ thể, tránh chọn nhầm người, lãng phí nguồn lực và làm lỡ thời cơ phát triển của đất nước.

Cuối cùng, mọi chủ trương phát triển đất nước, dù ưu việt đến mấy, đều vô nghĩa nếu thiếu đội ngũ có đủ năng lực thực thi. Vì vậy, các cơ quan trong hệ thống chính trị cần khẩn trương cụ thể hóa Kết luận 205 bằng những quy định, hướng dẫn triển khai quyết liệt, đồng bộ. Việc này phải gắn chặt với kiểm tra, giám sát quá trình thực thi để bảo đảm không chỉ thu hút được nhân tài mà còn giữ chân họ cống hiến lâu dài cho sự phát triển bền vững của quốc gia.

Nguyên Bộ trưởng Bộ KH&CN - Nguyễn Quân: Nhân tài cần có việc để làm

Để chính sách về thu hút nhân tài trong giáo dục, trong KH-CN có thể vào được cuộc sống thì việc đầu tiên là cần có chính sách đãi ngộ rất thực tế, đừng có chính sách không khả thi. Muốn vậy, cần có cơ chế tự chủ, nhưng không phải là tự chủ cực đoan, kiểu bắt cơ sở đào tạo - nghiên cứu tự chủ cả chi thường xuyên, cả chi đầu tư.

Thu hút được người tài thì phải có chính sách giữ chân được họ. Các nhà khoa học nước ngoài khi đến Việt Nam họ có thể chấp nhận lương thấp hơn nhưng ít nhất họ thấy được sự quan tâm, được giao việc, giao đề tài, giao dự án, giao nhóm nghiên cứu mạnh... Họ cần có việc làm và qua việc làm có thu nhập.

PGS Huỳnh Quyết Thắng - Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội: Lương bổng không phải là tất cả với nhà khoa học, đặc biệt với những người trẻ

Điều quan trọng là môi trường làm việc, sự trọng dụng, tôn trọng quyền được làm việc, cống hiến, sáng tạo.

Như tại Bách khoa Hà Nội, trường chú trọng việc phát triển môi trường làm việc để góp phần thu hút nhân tài. Trường có các phòng thí nghiệm mở, liên kết rộng với các trường top 200 thế giới, đội ngũ cán bộ trình độ cao với gần 900 tiến sĩ, trên 300 giáo sư, phó giáo sư cùng nhiều sinh viên giỏi.

Hiện, một số đại học có chính sách thu hút nhân tài về giảng dạy, nghiên cứu khoa học theo hướng này, như Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội và TP HCM. Ngoài chính sách về tiền lương, các trường đều đưa ra các chính sách liên quan đến vị trí việc làm, hỗ trợ đề tài nghiên cứu khoa học, bảo hiểm, visa, nhà ở...

×